Γράφει η Sandra Diaferia, βραχυπρόθεσμη εργαζόμενη στην OCC Greece.
Τον τελευταίο καιρό, εφαρμόζονται αυξημένες τεχνικές συνοριακών ελέγχων, πολιτικές ασφαλείας και ταχείες απελάσεις όχι μόνο στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, αλλά και εντός του χώρου Σένγκεν της ΕΕ. (π.χ. Adepoju, Van Noorloos and Zoomers 2010- Schapendonk, 2011) (Sciabaca & Oruka, 2021), όπου η ελεύθερη κυκλοφορία απαγορεύεται σε μια συγκεκριμένη ομάδα: στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, συμπεριλαμβανομένων των αιτούντων άσυλο. Ωστόσο, η ασφαλειοποίηση των συνόρων διαιωνίζει το αίσθημα ανασφάλειας, προωθώντας εκκλήσεις για περαιτέρω ασφαλειοποίηση (π.χ. De Genova 2011b, 2012b, 2013b- De Genova, 2014). Η προσέγγιση της ΕΕ για τη μετανάστευση έχει οδηγήσει στην κατασκευή σχεδόν 1.000 χιλιομέτρων οχυρωμένων χερσαίων φραγμών τις τελευταίες δύο δεκαετίες, μαζί με την ανάπτυξη ψηφιακών συστημάτων επιτήρησης στη θάλασσα και στην ξηρά. (Van Houtum & Bueno Lacy, 2020). Αυτό αποδεικνύει την προτεραιότητα που δίνει η ΕΕ στις τεχνικές της τιτλοποίησης έναντι της δημιουργίας ενός συστήματος που θα αντιμετωπίζει τις ανάγκες και τις ευπάθειες αυτών των ατόμων.Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν τη δημιουργία πολλών στρατοπέδων αιτούντων άσυλο στην Κεντρική Μακεδονία και την Ελλάδα, όπως το στρατόπεδο Αναγνωστοπούλου στα Δαβιάτα, το στρατόπεδο Αρματωλού Κοκκίνου Ημαθίας στη Βέροια/Βέροια, το στρατόπεδο Γ. Πελάγου στην Αλεξάνδρεια και το νέο στρατόπεδο Σερρών στο Κλειδί/Σιντική. (Google My Maps). Ορισμένοι από αυτούς τους καταυλισμούς βρίσκονται πολύ κοντά στα σύνορα με τη Βόρεια Μακεδονία, όπως ο καταυλισμός της Νέας Καβάλας που βρίσκεται 6 χιλιόμετρα από το Πολύκαστρο, όπου λειτουργεί το Open Cultural Center (OCC) Greece (OCC Ελλάδα, 2023). Η περιοχή αυτή παρουσιάζει πολύπλοκη δυναμική, εξυπηρετεί διάφορους σκοπούς και έχει διαφορετική σημασία για διαφορετικούς ανθρώπους. (Laine, 2017). Το Πολύκαστρο μπορεί να θεωρηθεί τόσο ως σύμβολο ελπίδας όσο και ως τόπος καταπίεσης για διαφορετικά άτομα. (Van Houtum, 2021). Οι ντόπιοι πολίτες, οι αιτούντες άσυλο, οι ανθρωπιστικές ΜΚΟ και οι τουρίστες βιώνουν αυτή τη ‘συνοριακή ζώνη’ με διαφορετικούς τρόπους. Η διέλευση από το Πολύκαστρο επιτρέπει μόνο μια επιφανειακή αντίληψη της περιοχής. Ορισμένοι κάτοικοι της περιοχής επιδιώκουν να ενισχύσουν την εθνική τους ταυτότητα καλλιεργώντας την αίσθηση του φόβου για το άγνωστο και δίνοντας έμφαση στη διάκριση της ταυτότητας (Bigo, 2007). Από την άλλη πλευρά, οι αιτούντες άσυλο που διαμένουν εδώ αντιμετωπίζουν διάφορες μορφές αποκλεισμού, ακινησίας και αδικίας. Αυτή η ‘συνοριακή ζώνη’ χρησιμεύει τόσο ως ‘δείκτης του ανήκειν’ για τους ντόπιους πολίτες όσο και ως ‘τόπος του γίγνεσθαι’ για τους αιτούντες άσυλο. (Brambilla & Jones, 2020), καθώς αντιπροσωπεύει την πρώτη τους συνάντηση με την ευρωπαϊκή κοινωνία.
Πώς αντιλαμβάνομαι τα σύνορα VS πώς αντιλαμβάνονται τα σύνορα οι αιτούντες άσυλο
Αντιλαμβάνομαι τα σύνορα με μια αίσθηση ρομαντισμού, θεωρώντας τα ως περιοχές που ξεχωρίζουν από άλλες λόγω γεωγραφικών παραγόντων. Με γοητεύουν και με ελκύουν βαθιά οι ‘συνοριακές ζώνες’ λόγω της εγγύτητάς τους με άλλες χώρες, η οποία μου εμφυσά μια αίσθηση ελευθερίας και την ικανότητα να διασχίζω εύκολα τα έθνη, αντανακλώντας την ανήσυχη φύση μου. Οι ‘συνοριακές ζώνες’ ικανοποιούν την επιθυμία μου για συνεχή διέλευση, μια ανάγκη που δεν θα ικανοποιούνταν αν βρισκόμουν στην καρδιά μιας χώρας. Με γοητεύουν οι πλούσιες πολιτιστικές διασταυρώσεις και οι σχέσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών, ταυτοτήτων και εθνοτήτων που εκτυλίσσονται στο χώρο και στο χρόνο στην καθημερινή ζωή αυτών των περιοχών. (Brambilla & Jones, 2020). Επιπλέον, η γοητεία μου για τις ‘συνοριακές ζώνες’ πηγάζει από τον αέρα μυστηρίου που αποπνέουν. Αν και συχνά θεωρούνται περιθωριοποιημένες περιοχές με διάσπαρτα μικρά αστικά κέντρα χωρίς δραστηριότητα, στην πραγματικότητα, αυτοί οι τόποι είναι χώροι βίας, αγώνα και αντίστασης, που καθορίζουν εναλλακτικές υποκειμενικότητες και δράση. (Brambilla & Jones, 2020). Εδώ, υπάρχουν πολλά να παρατηρήσετε όσον αφορά τη διέλευση των αιτούντων άσυλο και τις περίπλοκες λειτουργίες της διαχείρισης της μετανάστευσης στα σύνορα της ΕΕ.
Σε αντίθεση με τη δική μου αντίληψη των συνόρων, ορισμένοι αιτούντες άσυλο, που παρακολουθούν δραστηριότητες στο Κέντρο OCC, εξέφρασαν την άποψη ότι το να βρίσκεται κανείς στα σύνορα με μια άλλη χώρα δεν διαφέρει σημαντικά από το να βρίσκεται σε οποιαδήποτε άλλη γεωπολιτική τοποθεσία, ιδίως αν σκοπεύει να μετακινηθεί τακτικά σε μια άλλη χώρα της ΕΕ. Ωστόσο, κάθε αιτών άσυλο βιώνει αυτή την περίοδο σωματικής ακινησίας κατά τη διάρκεια της διέλευσης (Schapendonk, 2012) με ξεχωριστό τρόπο. Τα κοινά θέματα που προκύπτουν από τις συνεντεύξεις μου υποδεικνύουν μια διχοτόμηση μεταξύ φιλίας και απομόνωσης. Ο καταυλισμός χρησιμεύει ως χώρος για τη δημιουργία δικτύων, αλλά είναι επίσης ένας τόπος περιθωριοποίησης λόγω της γεωγραφικής του θέσης. Ορισμένοι αιτούντες άσυλο δεν τρέφουν παράπονα για το χρόνο τους στο στρατόπεδο της Νέας Καβάλας και στο Πολύκαστρο, επειδή έχουν την ευκαιρία να δημιουργήσουν πολυάριθμες φιλίες κατά τη διάρκεια της διαδρομής τους και μόλις βρεθούν εντός του στρατοπέδου. Μέσω αυτών των δεσμών, δεν αισθάνονται μόνοι. Παρόλα αυτά, η επιθυμία τους δεν είναι να παραμείνουν στην Ελλάδα, καθώς είναι δύσκολο να βρουν εργασία χωρίς γνώση της ελληνικής γλώσσας ή να βρουν άτομα της ίδιας εθνικότητας. Οι φιλοδοξίες τους είναι να μετακινηθούν σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης, όπως η Ολλανδία ή η Γερμανία, για να επανενωθούν με τις οικογένειές τους και τους στενούς τους φίλους, να βρουν καλύτερες ευκαιρίες ή να στηρίξουν τις οικογένειές τους στην πατρίδα, για παράδειγμα, μέσω εμβασμάτων.
Άλλοι αιτούντες άσυλο εξέφρασαν την ικανότητά τους να βρίσκουν την ευτυχία στον καταυλισμό, παρά τις υποβαθμισμένες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένου του φαγητού που παρέχεται από εξωτερική υπηρεσία τροφοδοσίας. Ωστόσο, βιώνουν επίσης αισθήματα περιθωριοποίησης, απομόνωσης και παγίδευσης λόγω της γεωγραφικής θέσης του καταυλισμού. Ακόμη και η πλησιέστερη πόλη του Πολυκάστρου είναι σχετικά μικρή, κατοικείται κυρίως από ηλικιωμένους, με περιορισμένες διαθέσιμες δραστηριότητες, εκτός από αυτές του Κέντρου OCC. Πολλοί κάτοικοι του καταυλισμού της Νέας Καβάλας εκτιμούν ιδιαίτερα το έργο του OCC, επειδή τους παρέχει τη μοναδική ευκαιρία να συνδεθούν με την ευρύτερη κοινωνία μέσω της συμμετοχής σε πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της διαμονής τους. Ο καταυλισμός θεωρείται συχνά ως ένα μονότονο μέρος που προσφέρει απλώς τα απαραίτητα για φαγητό και ύπνο.
Άλλοι αιτούντες άσυλο διαχειρίζονται αυτή την περίοδο εστιάζοντας σε συγκεκριμένες πτυχές της ζωής τους, όπως η εργασία, η εκμάθηση αγγλικών ή γερμανικών στο OCC και οι βόλτες στο σούπερ μάρκετ, καθώς αισθάνονται ότι περιορίζονται από την απουσία των οικογενειών και των φίλων τους. Συνολικά, οι νέοι αυτοί επιθυμούν να είναι σαν τους υπόλοιπους συνομηλίκους τους, να μπορούν να επισκέπτονται μέρη στην Ευρώπη ή να βγαίνουν έξω ανά πάσα στιγμή σε μια μεγάλη πόλη χωρίς να έχουν περιορισμούς.
Το Πολύκαστρο είναι ένα μικρό μέρος και δεν υπάρχει τίποτα να κάνετε. Ο μόνος τρόπος για να κάνετε δραστηριότητες είναι το OCC.
Αιτών άσυλο που διαμένει στον καταυλισμό της Νέας Καβάλας, προσωπική επικοινωνία, 2023
Τι καθιστά το Πολύκαστρο και την περιοχή γύρω από αυτό ‘συνοριακή ζώνη’;
Το Πολύκαστρο, πέρα από τη γεωγραφική του θέση κοντά στη Βόρεια Μακεδονία, ενσωματώνει έναν μικρόκοσμο που χαρακτηρίζεται από τη διαμετακομιστική μετανάστευση και την εφαρμογή στρατηγικών ελέγχου των συνόρων (Levy, 2010). Εδώ διασταυρώνονται οι αποφάσεις της Ελλάδας και της ΕΕ για τη διαχείριση των μεταναστευτικών συνόρων, για παράδειγμα μέσω της παρουσίας του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex).
“Μπορείτε να δείτε τη Frontex το πρωί στο καφέ μπαρ Mikel Coffee Company στη γωνία όπου σταματούν πριν πάνε για δουλειά στο σημείο ελέγχου των συνόρων’.’
Αλέξης Γκάτσης, Συντονιστής OCC Greece, προσωπική επικοινωνία, 2023
Ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό που συνήθως συναντάται σε μια ‘συνοριακή ζώνη’ είναι ο στρατιωτικοποιημένος χαρακτήρας της. Στην πραγματικότητα, η μικρή αυτή πόλη στεγάζει μια μεγάλη στρατιωτική βάση στα περίχωρά της, η οποία περιβάλλεται από φράχτες, και η φωτογράφηση της περιοχής απαγορεύεται. Στο κέντρο της πόλης μπορεί κανείς να εντοπίσει τακτικά στρατιώτες.
Αυτή η μικρή πόλη, γνωστή για τους σκληρούς χειμώνες και τα καυτά καλοκαίρια της, συνδέεται με τους συνοριακούς ελέγχους με τη Βόρεια Μακεδονία μέσω ενός μόνο κύριου δρόμου. Παρά το γεγονός ότι βρίσκεται 40-50 λεπτά μακριά από τη Θεσσαλονίκη, υπάρχουν μόνο λίγα καθημερινά δρομολόγια λεωφορείων προς τα γύρω χωριά και τη Θεσσαλονίκη, γεγονός που συμβάλλει στη γεωγραφική απομόνωσή της. Ορισμένοι κάτοικοι της περιοχής επιδεικνύουν έλλειψη ανοχής απέναντι στην παρουσία των αιτούντων άσυλο στην πόλη, ενώ η τοπική αστυνομία δεν προασπίζεται με συνέπεια τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο (Δίκτυο παρακολούθησης της βίας στα σύνορα, 2023).
Εικόνα 1: Η περιοχή γύρω από το Πολύκαστρο (φωτογραφία του συγγραφέα, 2023)
1. Κατασκήνωση Νέας Καβάλας
Το στρατόπεδο της Νέας Καβάλας αποτελεί ένα αρχετυπικό παράδειγμα κέντρου μακροχρόνιας διαμονής (OCC Ελλάδα, 2023) βρίσκεται εντός χώρας της ΕΕ. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως πολιτικό πειθαρχικό μέσο, επιβάλλοντας την αναγκαστική ακινησία στους αιτούντες άσυλο, αφήνοντας τη ζωή τους αποξενωμένη και σε κατάσταση αβεβαιότητας. (Van Houtum & Bueno Lacy, 2020). Όσοι καταφέρνουν να εισέλθουν στον χώρο Σένγκεν της ΕΕ, βρίσκονται να ζουν σε μια κατάσταση ‘άκρας χώρας’.’ (Ferrer-Gallardo & Van Houtum, 2013) χαρακτηρίζεται από στατική ύπαρξη λόγω της παρατεταμένης διαδικασίας επαλήθευσης για την έγκριση του ασύλου. Η περίοδος αυτή διανύεται σε μια περιοχή γεωγραφικά διαχωρισμένη (Van Houtum & Bueno Lacy, 2020), περιθωριοποιημένοι και απομονωμένοι στην ύπαιθρο μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, προσωπική επικοινωνία, 2023). Η περιθωριοποίηση που βιώνουν οι αιτούντες άσυλο αντιπαραβάλλεται με την περιθωριοποίηση του στρατοπέδου (Gatta, 2011), σκόπιμα κρατούνται μακριά από τη δημόσια θέα, χρησιμεύοντας ως στρατηγική για την απόκρυψη διαδικαστικών παρατυπιών, πιθανών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καταχρήσεων και παραβιάσεων του ευρωπαϊκού και του δημόσιου διεθνούς δικαίου (Van Houtum & Bueno Lacy, 2021). Αυτή η τοποθεσία διαπερνάται από μια ατμόσφαιρα που περιγράφεται από τον Derrida (2000) ονομάζεται ‘hostipitality’, ένα μείγμα εχθρότητας και φιλοξενίας (Van Houtum & Bueno, 2020). Πράγματι, αυτός ο τόπος φροντίδας χρησιμοποιείται για τη φιλοξενία και την παροχή βοήθειας σε μετανάστες χωρίς χαρτιά, αλλά λειτουργεί και ως κέντρο ελέγχου. Αντιπροσωπεύει έναν χώρο όπου η ελληνική κυβέρνηση απομακρύνεται όσον αφορά τις δομές φροντίδας (Gatta, 2011). Στην πραγματικότητα, χρηματοδοτείται σε μικρό βαθμό από την ελληνική κυβέρνηση, καθώς η υποδομή χρηματοδοτήθηκε και διαχειρίστηκε κυρίως από τον ΔΟΜ και την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ο αποκλεισμός και η ακινησία χρησιμοποιούνται επειδή οι παράτυποι μετανάστες θεωρούνται απειλή για την κοινωνική τάξη. (Broeders, 2007). Κατά συνέπεια, οι αιτούντες άσυλο βρίσκονται κλεισμένοι σε δύο κλουβιά: το πρώτο είναι η γεωγραφική θέση του Πολυκάστρου, που εντείνει την αίσθηση του έκτακτου εγκλεισμού (π.χ. Mountz, 2011- Dines, Montagna & Ruggiero, 2015). Ο δεύτερος κλωβός είναι η ίδια η εγκατάσταση του στρατοπέδου (Εγκληματολογίες των συνόρων, 2021).
“Το στρατόπεδο είναι σαν φυλακή”
1 Εθελοντής τουTP3T και κάτοικος του καταυλισμού της Νέας Καβάλας, προσωπική επικοινωνία, 2023
Το στρατόπεδο της Νέας Καβάλας είναι ορατό στη διαδρομή από τη Θεσσαλονίκη προς το Πολύκαστρο, καλύπτει μια συνολική έκταση 54.925 m2 και μπορεί να φιλοξενήσει έως και 1680 άτομα μέσω 280 κοντέινερ, το καθένα εκ των οποίων εκτείνεται σε 24 τετραγωνικά μέτρα, με μέγιστη χωρητικότητα 6 ατόμων. Αυτά τα κοντέινερ αποτελούνται από δύο δωμάτια το καθένα, ικανά να φιλοξενήσουν δύο οικογένειες που μοιράζονται μια κουζίνα και ένα μπάνιο (OCC Ελλάδα, 2023). Επί του παρόντος, ο καταυλισμός είναι υπερπλήρης. Η έλλειψη νομικής, κοινωνικής, υλικής και ψυχολογικής υποστήριξης εντός του καταυλισμού αντισταθμίζεται από ένα δίκτυο οργανώσεων που λειτουργούν εντός (A Drop in the Ocean) και εκτός του καταυλισμού, όπως το OCC. Αυτές οι ζωτικής σημασίας υπηρεσίες είναι απαραίτητες, καθώς οι κάτοικοι υπομένουν ψυχικές, σωματικές και συναισθηματικές κακουχίες λόγω της διαρκούς αβεβαιότητας της κατάστασής τους, σε συνδυασμό με το μετατραυματικό στρες που προκύπτει από το επίπονο ταξίδι τους (Εγκληματολογίες των συνόρων, 2021). Ωστόσο, οι ιατρικές υπηρεσίες παρέχονται από έναν μόνο γιατρό εντός του στρατοπέδου. (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Το στρατόπεδο της Νέας Καβάλας, που βρίσκεται σε μια απομονωμένη ζώνη, περιβάλλεται από εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις, όπως ένα αεροδρόμιο, μια αποθήκη και ένα σούπερ μάρκετ, ανάμεσα σε άνυδρα χωράφια που συχνά καλύπτονται από πρωινή ομίχλη. Υπάρχουν επίσης πολλοί άνθρωποι κοντά στην αποθήκη στον αεροδιάδρομο όπου ανάβουν φωτιές.
Εικόνα 2: Οι αιτούντες άσυλο περπατούν και στο βάθος ο καταυλισμός της Νέας Καβάλας (Φωτογραφία: Alice Ugolini, 2023)
Ο μόνος τρόπος για να φτάσει κανείς στο Πολύκαστρο από τον καταυλισμό είναι μέσω του λεωφορείου που οργανώνει το OCC, το οποίο ορισμένοι αιτούντες άσυλο χρησιμοποιούν μερικές φορές για ψώνια αντί να συμμετέχουν στις δραστηριότητες του OCC. Άλλοι χρησιμοποιούν ποδήλατα που παρέχονται από το OCC, ή αποκτούν δικά τους ή χρησιμοποιούν ταξί. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, η κινητικότητα είναι περιορισμένη και κατά συνέπεια η ζωή τους διαδραματίζεται μεταξύ του καταυλισμού, του Πολυκάστρου, ορισμένων κοντινών χωριών και της Θεσσαλονίκης. Καθώς πλησιάζει κανείς στον καταυλισμό, το θέαμα πολυάριθμων ατόμων που περπατούν ή κάνουν ποδήλατο κατά μήκος του δρόμου μπροστά από τον καταυλισμό είναι συνηθισμένο. Τα παιδιά είναι επίσης ένα διαδεδομένο θέαμα, που μεγαλώνουν ή γεννιούνται σε αυτό το παροδικό περιβάλλον. Στην είσοδο του καταυλισμού, μια ιδιωτική υπηρεσία ασφαλείας που εργάζεται για λογαριασμό της κυβέρνησης ελέγχει τα έγγραφα των κατοίκων πριν τους επιτρέψει την είσοδο. Οι κάτοικοι υποχρεούνται να λείπουν από τον καταυλισμό για όχι περισσότερες από επτά συνεχόμενες ημέρες για να διατηρήσουν το καθεστώς παραμονής τους (OCC Ελλάδα, 2023). Ειδικότερα, οι επικρατούσες συνθήκες αντικατοπτρίζουν την ακραία φτώχεια, η οποία επηρεάζεται από αυτό που αποκαλείται ‘πολιτική της εξάντλησης’, η οποία απογυμνώνει τα άτομα από την αυτονομία, τη δράση, την ευημερία και την αυτοαποτελεσματικότητά τους. (Welander, προσωπική επικοινωνία, 2020) (Ansems de Vries, προσωπική επικοινωνία, 2020). Οι αιτούντες άσυλο λαμβάνουν πενιχρή οικονομική στήριξη, με τους ενήλικες να λαμβάνουν 75 ευρώ το μήνα, τις οικογένειες με 2 έως 3 μέλη να λαμβάνουν 160 ευρώ, τις οικογένειες με 4 έως 5 μέλη να λαμβάνουν 210 ευρώ και τις οικογένειες με περισσότερα από 6 μέλη να λαμβάνουν 245 ευρώ. (OCC Ελλάδα, 2023).
Οι κάτοικοι αυτού του οριοθετημένου χώρου βρίσκονται σε μια ‘κατάσταση εξαίρεσης’, μια έννοια που μοιάζει με εκείνη του τόπου κυριαρχικής εξαίρεσης. (π.χ. Agamben 2003/2005- βλ. Bigo 2006- Rosas 2006- Schinkel 2009- De Genova, 2013). Με περιορισμένα δικαιώματα σε σχέση με τους υπηκόους, ο καταυλισμός λειτουργεί σε καθεστώς αναστολής του κανονικού κράτους δικαίου, μια έννοια που διασαφηνίστηκε από τον Agamben (Andrijasevic, 2010). Τα στρατόπεδα αυτά αναδύονται μέσα σε ένα πλαίσιο μέτρων έκτακτης ανάγκης που έχουν γίνει σταδιακά το πρότυπο (Miggiano, 2009), με αποτέλεσμα να αποκλείονται τα άτομα αυτά από τη νομική προστασία και να καθίστανται ευάλωτα μέσα σε έναν άνομο χώρο (Dines, Montagna & Ruggiero, 2015) (π.χ. Παπαστεργιάδης 2006, Perera 2002, Andrijasevic, 2010). Κατά συνέπεια, το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα μπορεί να συνοψιστεί με τον όρο ‘α-νομιμότητα’, που σημαίνει ότι οι αιτούντες άσυλο περιμένουν τη νομιμότητα, ενώ χαρακτηρίζονται ως παράνομοι. (Lindahl, 2014). Τα στρατόπεδα υποδοχής αιτούντων άσυλο ενσωματώνουν μια ιδιαίτερη μορφή κυβερνητικότητας που χαρακτηρίζεται από ‘μόνιμο εξαιρετισμό’. Δυστυχώς, ο καθημερινός χαρακτήρας αυτής της πραγματικότητας συχνά περιορίζει τον δημόσιο διάλογο. Πράγματι, η κοινοτοπία αυτών των συνθηκών οδηγεί συχνά τον ευρύτερο πληθυσμό να αντιλαμβάνεται αυτές τις πρακτικές ως φυσιολογικές. (Bigo, 2007).
Ωστόσο, ο καταυλισμός δεν είναι μόνο ένας τόπος ελέγχου, αλλά μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως χώρος φροντίδας, κοινότητας και αντίστασης. Ο καταυλισμός της Νέας Καβάλας, αντί να είναι ένα τελικό σημείο των μεταναστευτικών σχεδίων, μπορεί να εννοηθεί ως ένας προσωρινός σταθμός κατά μήκος πολλαπλών μεταναστευτικών διαδρομών (π.χ. Virilio, Andrijasevic, 2010) λειτουργεί ως τρόπος χρονικής ρύθμισης της μετανάστευσης διέλευσης, διευκολύνοντας τη σύγκλιση των υπερεθνικών διαδρομών (Andrijasevic, 2010) και τη δημιουργία υπερεθνικών κοινοτήτων σε ένα σταθερό χώρο, προωθώντας την παγκόσμια-τοπική δυναμική (Schapendonk, προσωπική επικοινωνία, 2020) (de Haas et al., 2020). Αυτό το πολυπολιτισμικό και κοσμοπολίτικο μακροσύστημα υπάρχει μέσα στα όρια του καταυλισμού υποδοχής, όπου αναπαράγονται περίπλοκα κοινωνικά δίκτυα, φιλίες και συγκρούσεις μεταξύ των κατοίκων. Οι συγκρούσεις αυτές μπορεί να προκύψουν λόγω θρησκευτικών διαφορών ή παραγόντων που αφορούν τις διαδικασίες ασύλου, με ορισμένους αιτούντες άσυλο να εκφράζουν απογοήτευση αν άλλοι εξασφαλίζουν άσυλο πιο γρήγορα. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι σημαντικό να αντιληφθούμε τους μετανάστες χωρίς χαρτιά όχι μόνο ως παθητικά και ευάλωτα θύματα, αλλά και ως φορείς αντίστασης και δημιουργούς κοινωνικών δεσμών κατά τη διέλευση των συνόρων τους (Rumford C., 2006).
2. Έλεγχοι συνόρων μεταξύ Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας
Σε απόσταση περίπου 20 λεπτών με το αυτοκίνητο από το Πολύκαστρο βρίσκεται ένα σημείο ελέγχου των συνόρων, το οποίο λειτουργεί ως φυσική αναπαράσταση του ‘σιδερένιου παραπετάσματος’ και είναι εξοπλισμένο με διάφορα μέτρα ασφαλείας, όπως φράχτες, διαβατηριακούς ελέγχους, τοίχους και συρματοπλέγματα, τα οποία συχνά επιβλέπονται από ένστολο προσωπικό. (Van Houtum & Bueno Lacy, 2020). Στον ελληνικό συνοριακό έλεγχο, οι επισκέπτες μπορούν να σταθμεύσουν τα αυτοκίνητά τους και να επισκεφθούν ένα κοντινό μπαρ πριν περάσουν τα σύνορα. Ωστόσο, στον συνοριακό έλεγχο με τη Βόρεια Μακεδονία, είναι αισθητή μια αυξημένη αίσθηση έντασης και μπορεί να παρατηρηθεί γερμανική αστυνομία, η οποία πιθανότατα συνδέεται με τη Frontex. (Αλέξης Γκάτσης, Συντονιστής OCC Greece, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Εικόνα 3: Σημείο ελέγχου των συνόρων μεταξύ Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας (Φωτογραφία: Alice Ugolini, 2023)
Παρόλο που και οι δύο συνοριακοί έλεγχοι είναι σχετικά μικροί με περιορισμένο προσωπικό, κάτω από αυτή τη φαινομενική ησυχία λαμβάνουν χώρα πολλές αθέατες δυναμικές. Στις γύρω περιοχές μεταξύ των χωραφιών κοντά στους συνοριακούς ελέγχους, υπάρχουν πολλές παράτυπες διαδρομές. Αυτές βρίσκονται υπό τη διαχείριση λαθρεμπόρων και διακινητών που δρουν μεταξύ των κοινοτήτων τους μέσα στον καταυλισμό και γενικά, είναι σε ζευγάρια των δύο. Ο ένας από αυτούς κρύβει το ρόλο του επειδή είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση των χρημάτων. Για παράδειγμα, οι Σύριοι λαθρέμποροι παρέχουν υπηρεσίες μόνο για τους Σύριους μετανάστες. Αυτοί οι λαθρέμποροι συνεργάζονται με την ελληνική και τη μακεδονική αστυνομία. Λόγω της συχνής απόρριψης των αιτημάτων ασύλου τους, οι άνθρωποι από το Αφγανιστάν, τον αραβικό κόσμο και το Πακιστάν επιλέγουν την παράτυπη διέλευση των συνόρων στη Βόρεια Μακεδονία, που διευκολύνεται από λαθρέμπορους και διακινητές. Διασχίζουν την Ελλάδα μέσα σε λίγες ημέρες για να αποφύγουν τη λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων και κατά συνέπεια να παρακάμψουν τη διαδικασία επεξεργασίας στην Ελλάδα (Αλέξης Γκάτσης, Συντονιστής OCC Greece, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή ενέχει σημαντικούς κινδύνους και τρωτά σημεία, καθώς είναι αναγκασμένοι να βασίζονται σε μη εξουσιοδοτημένα μέσα ταξιδιού, εκθέτοντάς τους σε πιθανή βία τόσο από τους διακινητές όσο και από τις αρχές. (Mountz, 2011). Αντίθετα, οι Κούρδοι που διαμένουν στο στρατόπεδο της Νέας Καβάλας περιμένουν την έγκριση ασύλου στην Ελλάδα πριν σχεδιάσουν τη μετακίνησή τους σε άλλη χώρα της ΕΕ, επωφελούμενοι από την εξαίρεση από τη διαδικασία της συνέντευξης (Αλέξης Γκάτσης, Συντονιστής OCC Greece, προσωπική επικοινωνία, 2023). Αυτή η επιλεκτική διαδικασία οριοθετεί τη διάκριση μεταξύ εκείνων που μπορούν και δεν μπορούν να ασκήσουν κινητικότητα. Καθώς όσοι δικαιούνται άσυλο ανακτούν την κινητικότητά τους, όσοι δεν λαμβάνουν το προνόμιο αυτό παραμένουν ακινητοποιημένοι στην Ελλάδα, υπομένοντας μια μορφή αναγκαστικής κινητικότητας. (Tazzioli & Garelli, 2020).
Εικόνα 4: Οι φράχτες ως αναπαράσταση του ‘σιδερένιου παραπετάσματος’ μεταξύ του συνοριακού σταθμού ελέγχου της Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας (Φωτογραφία: Alice Ugolini, 2023)
Αναφορές:
- Andrijasevic R. (2010). Από την εξαίρεση στην υπερβολή: συλλήψεις και απελάσεις στον μεσογειακό χώρο. ResearchGate.
- Bigo D. (2007). Η κράτηση αλλοδαπών, τα κράτη εξαίρεσης και οι κοινωνικές πρακτικές ελέγχου του Banopticon. Rajaram, Prem Kumar, και Carl Grundy-Warr. Borderscapes : Hidden Geographies and Politics at Territory's Edge, University of Minnesota Press.
- Εγκληματολογίες των συνόρων (2021). Τοπία συνοριακών ελέγχων και κράτησης μεταναστών στην Ευρώπη. Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Νομική Σχολή.
- Δίκτυο παρακολούθησης της βίας στα σύνορα. (2023). Επιμονή της Ελληνικής Αστυνομίας να στοχοποιεί ανθρώπους που κινούνται στη Θεσσαλονίκη. Δίκτυο Παρακολούθησης της Βίας στα Σύνορα, σελ-1-6.
- Brambilla C. & Jones R. (2020). Επανεξέταση των συνόρων, της βίας και των συγκρούσεων: Από την κυρίαρχη εξουσία στα συνοριακά τοπία ως τόπους αγώνων. Κοινωνία και Χώρος. Τόμος 38 (2) 287-305.
- Broeders D. (2007). Τα νέα ψηφιακά σύνορα της Ευρώπης. Οι βάσεις δεδομένων της ΕΕ και η επιτήρηση των παράτυπων μεταναστών. Διεθνής κοινωνιολογική ένωση SAGE (Λονδίνο, Thousand Oaks, CA και Νέο Δελχί). Vol.22(1): 71-92
- De Genova N. (2013). Θεάματα της ‘παρανομίας’ των μεταναστών: η σκηνή του αποκλεισμού, το άσεμνο της ένταξης. Ethnic and Racial Studies.
- De Genova N. (2014). Ακρότητες και κανονικότητες. Ρυθμιστικά καθεστώτα και θέαμα της επιβολής της μετανάστευσης. Στο Jansen Y., Celikates R. και de, B., J. (2014). Η παρατυποποίηση της μετανάστευσης στη σύγχρονη Ευρώπη- κράτηση, απέλαση, πνιγμός. ProQuest Edbook Central
- de Haas et al. (2020). Η εποχή της μετανάστευσης. Palgrave MacMillan. 6η έκδοση.
- Dines N., Montagna N. & Ruggiero V. (2015). Thinking Lampedusa: κατασκευή συνόρων, το θέαμα της γυμνής ζωής και η παραγωγικότητα των μεταναστών. Ethnic and Racial Studies (Εθνοτικές και φυλετικές σπουδές).
- Ferrer-Gallardo X. & Van Houtum H. (2013). Ευρώπη χωρίς τελικό σημείο. Period. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geographie. Βασιλική Ολλανδική Γεωγραφική Εταιρεία, τ. 104, αριθ. 2, σσ. 243-249.
- Gatta G. (2011). Come in uno specchio. Il gioco di identità a Lampedusa. Στο Colonia e postcolonia come spazi diasporici. Carocci Editori.
- Google My Maps. (2022). Καταυλισμοί προσφύγων στην Ελλάδα (πληροφορίες για εθελοντές). Google My Maps. Ανακτήθηκε από www.bit.ly/howtovolunteeringreece
- Laine P. J. (2017). Κατανόηση των συνόρων στο πλαίσιο της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης. Annales Scientia Politica, τόμος 6, αριθ. 2.
- Levy C. (2010). Πρόσφυγες, Ευρώπη, στρατόπεδα/κράτος εξαίρεσης: “στη ζώνη”, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εξωεδαφική επεξεργασία των μεταναστών, των προσφύγων και των αιτούντων άσυλο (θεωρίες και πρακτική). Refugee Survey Quarterly, Vol. 29, No. 1 _ UNHCR
- Lindahl H. (2014). Fault lines and globalization: legal order and the politics of a-legality. Oxford scholarship online.
- Miggiano L. (2009). Κατάσταση εξαίρεσης: ασφαλειοποίηση και παράτυπη μετανάστευση στη Μεσόγειο. Νέα ζητήματα στην έρευνα για τους πρόσφυγες. Ερευνητικό έγγραφο αριθ. 177.
- Mountz A. (2011). Όπου περιμένουν οι αιτούντες άσυλο: φεμινιστικές αντι-τοπογραφίες των χώρων μεταξύ των κρατών. Gender, Place and culture, V.18 n.3, 381-399.
- Rumford C. (2006). Θεωρητικοποίηση των συνόρων. European Journal of social theory. 155-169.
- Schapendonk J. (2011). Ταραχώδεις τροχιές μεταναστών από την Υποσαχάρια Αφρική που κατευθύνονται βόρεια. Πανεπιστήμιο Radboud.
- Schapendonk J. (2012). Μετανάστες Ιm/mobilities στο δρόμο τους προς την ΕΕ: χαμένοι στη διέλευση; Tijdschrift voor Economische en Sociale Geographie. Τόμος 103, αριθ. 5, σ. 577-583.
- Sciabaca & Oruka (2021). Μια πολυκεντρική προσέγγιση της εξωτερίκευσης των συνόρων: νομικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση των παραβιάσεων των δικαιωμάτων των μεταναστών. Sciabaca & Oruka.
- Tazzioli M. & Garelli. G (2020). Περιορισμός πέρα από την κράτηση: Το σύστημα hotspot και οι διαταραγμένες μεταναστευτικές κινήσεις στην Ευρώπη. Environment and Planning D: Society and Space, 38 (6). pp. 1009-1027.
- Van Houtum H. (2021). Πέρα από τον ‘συνοριακισμό’: ξεπερνώντας τη διακριτική Β/ταξινόμηση και το Othering. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie που εκδίδεται από την John Wiley & Sons Ltd για λογαριασμό της Βασιλικής Ολλανδικής Γεωγραφικής Εταιρείας. Vol. 112, No. 1, pp. 34-43.
- Van Houtum H. & Bueno Lacy R. (2020). Η αυτοανοσία του θανατηφόρου καθεστώτος της ΕΕ για τη Β/Διάταξη- η υπέρβαση των παράδοξων χάρτινων, σιδερένιων και στρατοπεδικών συνόρων της. Geopolitics. Taylor and Francis Group, 25:3, 706-733.
- Van Houtum H. & Bueno Lacy R. (2021). Ο θάνατος ως πολιτική. Η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης της ΕΕ προς τους μετανάστες χωρίς χαρτιά. ResearchGate.
