Γράφει η Sandra Diaferia, βραχυπρόθεσμη εργαζόμενη στην OCC Greece.
Όταν συζητάμε για τη μετανάστευση που αφορά την Τουρκία, η έμφαση συχνά στρέφεται στη Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας. Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η τουρκική ιστορία δεν περιλαμβάνει μόνο την εισερχόμενη και τη διέλευση μεταναστών, αλλά παίζει επίσης σημαντικό ρόλο ως έδαφος μετανάστευσης, ιδιαίτερα καθ' όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Πράγματι, η Τουρκία έπαιξε κρίσιμο ρόλο ως η πηγή σημαντικής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού προς την Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (Kaya A., 2023).
“Το κίνημα ξεκίνησε με μια σημαντική συνθήκη πρόσληψης εργατικού δυναμικού που υπογράφηκε με τη Δυτική Γερμανία το 1961, καθώς και με μια μικρότερη συμφωνία με το Ηνωμένο Βασίλειο την ίδια χρονιά. Αυτές οι ρυθμίσεις ακολουθήθηκαν από παρόμοιες συμφωνίες καθ' όλη τη δεκαετία του 1960 και του 1970, κατά σειρά, με την Αυστρία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Σουηδία, την Αυστραλία, την Ελβετία και τη Δανία, ολοκληρώνοντας το 1981 με τη Νορβηγία’.’
(Κάγια Α., 2023).
Οι συνέπειες αυτής της μετανάστευσης ήταν εκτεταμένες, ιδίως όσον αφορά την εγκαθίδρυση της τουρκικής διασποράς. Μέχρι το 2023, πάνω από 5 εκατομμύρια άτομα τουρκικής καταγωγής διέμεναν σε κράτη μέλη της ΕΕ, με τη Γερμανία μόνο να φιλοξενεί πάνω από 3 εκατομμύρια (Kaya A., 2023).
Ωστόσο, από την έναρξη της συριακής κρίσης, η Τουρκία έχει επωμιστεί την ευθύνη να φιλοξενήσει τον μεγαλύτερο πληθυσμό προσφύγων στον κόσμο, λόγω της στρατηγικής γεωγραφικής της θέσης που γεφυρώνει την Ευρώπη και την Ασία. Μέχρι το 2022, η χώρα παρείχε προσωρινή προστασία σε 3,7 εκατομμύρια Σύρους, μαζί με πάνω από 320.000 πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο που έλαβαν διεθνή προστασία (UNHCR, 2022). Πολλά άτομα που βρίσκονται σε διέλευση επιλέγουν να παραμείνουν στην Τουρκία για μεγάλα χρονικά διαστήματα, κάτι που αποδεικνύεται από την επάρκεια στην τουρκική γλώσσα που επιδεικνύουν πολυάριθμοι αιτούντες άσυλο, συμπεριλαμβανομένων ολόκληρων οικογενειών που διαμένουν σε καταυλισμούς όπως η Νέα Καβάλα. Αυτό υπογραμμίζει την παρατεταμένη φύση της ανθρώπινης κινητικότητας, όπου οι παράτυποι μετανάστες μπορεί να βιώσουν παρατεταμένες διαμονές που διαρκούν χρόνια (Papadopoulou-Kourkoula, 2008).
Παρ 'όλα αυτά, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες στην Τουρκία εντάθηκαν μετά τους καταστροφικούς σεισμούς που έπληξαν τη νοτιοανατολική Τουρκία τον Φεβρουάριο του 2023, επηρεάζοντας βαθιά τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένων των αιτούντων άσυλο.
Επιπλέον, τελευταία, αιτούντες άσυλο από αφρικανικές χώρες έχουν αποφασίσει να φτάσουν στην Τουρκία, αντί να διασχίσουν την έρημο Σαχάρα, την επικίνδυνη Λιβύη και Τυνησία, και τη Μεσόγειο Θάλασσα. Για παράδειγμα, ένας πρώην φοιτητής από το Σουδάν ταξίδεψε στη Σομαλία και στη συνέχεια πήρε αεροπλάνο για την Τουρκία. Αυτή η μετατόπιση ευθυγραμμίζεται με τις φιλοδοξίες της Τουρκίας να ενισχύσει την περιφερειακή της επιρροή, καθώς οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν διευκολύνει τη σύναψη συμφωνιών για ταξίδια χωρίς βίζα με γειτονικές και κοντινές χώρες. Από το 2005, η Τουρκία έχει συνάψει τέτοιες συμφωνίες με έθνη όπως η Ιορδανία, ο Λίβανος, η Ρωσία και η Συρία, μεταξύ άλλων (Kaya A., 2023).
Όσον αφορά τους Σύρους πρόσφυγες, η τουρκική κυβέρνηση τους έχει παρατείνει την προσωρινή προστασία από το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου το 2022, όπως ορίζεται στον κανονισμό του 2014, επιτρέποντας αόριστη διάρκεια παραμονής (Kaya A., 2023). Ωστόσο, η πραγματικότητα έρχεται σε έντονη αντίθεση με την επίσημη πολιτική: η στάση της τουρκικής κυβέρνησης απέναντι στους Σύρους είναι ολοένα και πιο εχθρική, με πολλούς να χαρακτηρίζονται ως τρομοκράτες. Παρά ταύτα, οι εμπορικές δραστηριότητες που σχετίζονται με τη Συρία ευδοκιμούν στην Τουρκία. Αυτή η ασυμφωνία μεταξύ της επίσημης ρητορικής και της πρακτικής μεταχείρισης είναι εμφανής στην απέλαση πολυάριθμων Σύριων από τη χώρα (πρώην εθελοντής κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023).
“Είναι καλύτερο να μην έχετε τα έγγραφα μαζί σας, διαφορετικά η αστυνομία σας απελαύνει”
(πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Σχήμα 4: Ξένοι υπήκοοι που διαμένουν στην Τουρκία, ανά χώρα υπηκοότητας και φύλο. (Τουρκική Στατιστική Εταιρεία (TÜİK), 2023, Η Τουρκία, η κορυφαία χώρα υποδοχής προσφύγων στον κόσμο, έχει μια σύνθετη ιστορία μετανάστευσης)
ΣημείωμαΤα δεδομένα δεν περιλαμβάνουν Σύρους υπό προσωρινή προστασία ή άτομα με βίζα ή άδειες διαμονής που ισχύουν για διάστημα μικρότερο των τριών μηνών.
Η ανταπόκριση της Τουρκίας στο ζήτημα των προσφύγων λειτουργεί εντός ενός ολοκληρωμένου νομικού πλαισίου που θεσπίζεται από τον Νόμο περί Αλλοδαπών και Διεθνούς Προστασίας (2013) και τον Κανονισμό Προσωρινής Προστασίας (2014) (UNHCR, 2022). Ο πρώτος σηματοδότησε ένα σημαντικό ορόσημο ως ο πρώτος εσωτερικός νόμος της Τουρκίας που διέπει τις πρακτικές ασύλου μετά την επικύρωση της Σύμβασης για τους Πρόσφυγες του 1951 (Kaya A., 2023).
Ενώ η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία προσδιορισμού του καθεστώτος του πρόσφυγα, οι τουρκικές αρχές αρχικά δεν είχαν εμπειρία, με αποτέλεσμα περιπτώσεις όπου το καθεστώς του πρόσφυγα απορρίφθηκε επειδή οι αιτούντες δεν πληρούσαν αυθαίρετες τυπικές προϋποθέσεις, συχνά χωρίς διεξοδική αξιολόγηση των αιτήσεών τους. Επιπλέον, οι αρχές προσφέρουν διαφορετικές μεταχειρίσεις ανάλογα με την τοποθεσία. Το πρόβλημα δημιουργείται από το γεγονός ότι οι τοπικοί δήμοι δεν διαθέτουν διοικητική ικανότητα και επαρκείς πόρους για την ενσωμάτωση των αφίξεων. Οι δήμοι δεν κάνουν τίποτα για να αμφισβητήσουν τα εθνικά καθεστώτα μετανάστευσης που περιθωριοποιούν ολοένα και περισσότερο τους Σύρους και τους παράτυπους μετανάστες (Kaya A., 2023).
Οι αιτούντες άσυλο που πέρασαν κάποιο χρονικό διάστημα στην Τουρκία ανέφεραν ποικίλες εμπειρίες με τις νομικές διαδικασίες. Ένας πρώην εθελοντής στο OCC και κάτοικος του καταυλισμού Νέας Καβάλας τόνισε τις ανισότητες που συναντώνται. Στα συριακά σύνορα, στα άτομα εκδίδονται μόνο έγγραφα ταυτοποίησης, όχι καθεστώς ασύλου. Αντίθετα, στην Κωνσταντινούπολη, δεν παρέχεται ούτε άσυλο ούτε έγγραφα ταυτοποίησης. Παρά το γεγονός ότι υπέβαλε πολλαπλά αιτήματα ασύλου, ο εθελοντής δεν τα κατάφερε και βρέθηκε εγκλωβισμένος στην Τουρκία λόγω της πανδημίας Covid-19. Ένας άλλος πρώην εθελοντής που έμεινε στην Τουρκία, ο οποίος πέρασε ένα μήνα στην Τουρκία, έλαβε ταυτότητα αιτούντος άσυλο, αλλά φιλοξενήθηκε με την αδερφή και τον πατέρα του σε ένα παλιό σχολείο. Ωστόσο, δεν ολοκλήρωσε τη διαδικασία ασύλου εντός της Τουρκίας. Ελλείψει συστημάτων κοινωνικής υποστήριξης, οι αιτούντες άσυλο συχνά επιλέγουν να παραμείνουν στη χώρα άτυπα, αναζητώντας εργασία για να συντηρηθούν πριν επιχειρήσουν να μεταναστεύσουν στην ΕΕ (δύο πρώην εθελοντές που μένουν στην Τουρκία, προσωπική επικοινωνία, 2023).
“Τα μεγαλύτερα ταξίδια συχνά χωρίζονται σε μικρότερα τμήματα, διανθισμένα με περιόδους άτυπης απασχόλησης κατά τις οποίες οι μετανάστες μπορούν να πειραματιστούν με έναν πιθανό προορισμό ή μπορούν να προγραμματιστούν επόμενα στάδια του ταξιδιού».”
(fe Collyer et al. 2012; Samers & Collyer, 2017).
Σχήμα 5: Κωνσταντινούπολη (φωτογραφία συγγραφέα, Αύγουστος 2023)
Ο χρόνος που περνούν οι αιτούντες άσυλο στην Τουρκία χαρακτηρίζεται από άγχος και στρες, ιδιαίτερα καθώς πλησιάζουν την ημέρα της παράτυπης αναχώρησης από την Τουρκία για να φτάσουν στην Ελλάδα (πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Η πραγματική πρόκληση για τους αιτούντες άσυλο που επιδιώκουν να φτάσουν στην ΕΕ προκύπτει κατά την προσπάθεια εισόδου στην Ελλάδα, όπως μέσω της επικίνδυνης περιοχής του Έβρου, όπου ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex) διεξάγει απωθήσεις εναντίον όσων επιχειρούν παράτυπη είσοδο στην Ελλάδα (πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ωστόσο, τα μέτρα επιβολής των συνόρων, που συχνά θεωρούνται στρατιωτική άμυνα (Van Houtum, 2010), δεν σταματούν τη μετανάστευση, αλλά μάλλον αναγκάζουν τα άτομα να αντιμετωπίσουν αυξημένους κινδύνους και κινδύνους καθώς καταφεύγουν σε μη εξουσιοδοτημένες διαδρομές και βασίζονται σε λαθρεμπόρους και διακινητές (π.χ., Jones, 2016; Brambilla & Jones, 2020).
Ενώ είχα το προνόμιο να πετάξω από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα σε λιγότερο από μία ώρα, θαυμάζοντας την εκπληκτική θάλασσα από κάτω, οι αιτούντες άσυλο που κάνουν το ίδιο ταξίδι δια ξηράς βρίσκονται σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες: ένα ταξίδι που μπορεί να διαρκέσει μεγάλα χρονικά διαστήματα, που χαρακτηρίζεται από ακινησία, βία και συνεχείς αλλαγές στο νομικό τους καθεστώς. Αυτή η διαδρομή, που συνήθως διευκολύνεται από λαθρέμπορους και συχνά πραγματοποιείται υπό την κάλυψη της νύχτας, ενέχει σημαντικούς θανάσιμους κινδύνους.
“Είδα τον φίλο μου να πεθαίνει ενώ διασχίζαμε τον ποταμό Έβρο για να μπούμε στην Ελλάδα”
(πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Ένας πρώην εθελοντής που βρίσκεται εκεί αφηγήθηκε το επίπονο ταξίδι του, που διήρκεσε 23 ημέρες με τα πόδια προς την Ελλάδα, ακολουθούμενο από ένα επικίνδυνο διάπλου του ποταμού Έβρου με βάρκα. Ομοίως, ένας άλλος εθελοντής, συνοδευόμενος από τον πατέρα του και κουβαλώντας τη μικρότερη αδερφή του τυλιγμένη σε μια κουβέρτα, διέσχισε επίσης τον ποταμό, μόνο και μόνο για να συλληφθεί στα ελληνικά σύνορα και να επιστραφεί βίαια στην Τουρκία, με τις αρχές να κατασχέθηκαν από τα τηλέφωνά τους. Είναι σύνηθες οι αρχές να αναχαιτίζουν πολλές απόπειρες διέλευσης μεταξύ των δύο χωρών, επαναπατρίζοντας άτομα με φορτηγά και εγκαταλείποντάς τα αποπροσανατολισμένα σε απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές. Παρά την απέλαση, ο πρώην εθελοντής επέμεινε, διασχίζοντας με επιτυχία μια επόμενη προσπάθεια. Αναζήτησαν καταφύγιο σε έναν λαθρέμπορο, πληρώνοντας περίπου 5.000 ευρώ - τη σωτηρία μιας ζωής - για να διευκολύνουν τη διέλευση του Έβρου (δύο πρώην εθελοντές που βρίσκονται εκεί, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Στο επόμενο άρθρο, θα εμβαθύνω στο μεταναστευτικό τοπίο στην Ελλάδα, με μια σύντομη ανασκόπηση των σεναρίων μετά την αναχώρηση.
Αναφορές
- Brambilla C. & Jones R. (2020). Επανεξέταση των συνόρων, της βίας και των συγκρούσεων: Από την κυρίαρχη εξουσία στα συνοριακά τοπία ως τόπους αγώνων. Κοινωνία και Χώρος. Τόμος 38 (2) 287-305.
- Collyer M. & Samers M. (2017). Μετανάστευση: Βασικές Ιδέες στη Γεωγραφία. 2η έκδοση. Ράουτλετζ. Τέιλορ και ο όμιλος Francis στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη.
- Kaya A. (2023). Η Τουρκία, η κορυφαία χώρα υποδοχής προσφύγων στον κόσμο, έχει μια σύνθετη ιστορία μετανάστευσης. MPI. Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής. Ανακτήθηκε από https://www.migrationpolicy.org/article/turkey-migration-history
- Παπαδοπούλου-Κούρκουλα, Α. (2008). Being in Transit. Στο: Transit Migration. Migration, Minorities and Citizenship. Palgrave Macmillan, Λονδίνο. https://doi.org/10.1057/9780230583801_4
- Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (2022). Τουρκία. Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες.
- Van Houtum H. (2010). Το πρόσωπο του Ιανού. Σχετικά με την οντολογία των συνόρων και της οριοθέτησης. Πέρα από τον ορίζοντα.
