Ένα νομικό πλαίσιο, πολλαπλές πραγματικότητες: η άνιση εφαρμογή της μεταναστευτικής νομοθεσίας στην Ισπανία

Όπως παρουσιάστηκε στα πρόσφατα άρθρα μας σχετικά με τη μεταχείριση των μεταναστών που φτάνουν στο Κανάρια νησιά και σε άλλα συνοριακά πλαίσια σε όλη την Ισπανία, το διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό δίκαιο σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη μετανάστευση παραβιάζεται συνεχώς. Αυτές οι παραβιάσεις δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά: γίνονται ο κανόνας.

Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση, ωστόσο, είναι ο βαθμός στον οποίο η διεθνής και εθνική νομοθεσία ερμηνεύεται και εφαρμόζεται άνισα σε ολόκληρη την Ισπανία. Οι μετανάστες που φτάνουν στα Κανάρια Νησιά γίνονται δεκτοί με διαφορετικό τρόπο από εκείνους που βρίσκονται στην ηπειρωτική χώρα, και ακόμη και εντός της ηπειρωτικής χώρας, υπάρχουν έντονες διαφορές μεταξύ περιοχών όπως η Καταλονία και η Ανδαλουσία.

Οι αποκλίσεις αυτές δεν μπορούν να εξηγηθούν απλώς και μόνο με το δίκαιο: Η Ισπανία διέπεται τεχνικά από τους ίδιους μεταναστευτικούς κανόνες σε εθνικό επίπεδο. Η κατανόηση αυτών των διαφορών απαιτεί να κοιτάξουμε πέρα από το νόμο και να εξετάσουμε πώς η γεωγραφία, η ικανότητα και οι πόροι, οι πολιτικές προτεραιότητες και η αντίληψη του κοινού διαμορφώνουν την εφαρμογή του.

Διαδρομές μετανάστευσης προς την Ισπανία 

Οι διαδρομές που ακολουθούν οι άνθρωποι για να φθάσουν στην Ισπανία παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των συνθηκών που θα συναντήσουν κατά την άφιξή τους. Η διαδρομή του Ατλαντικού προς τα Κανάρια Νησιά είναι σήμερα η πιο επικίνδυνη και ταχύτερα αναπτυσσόμενη διαδρομή. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, το 2025 έφτασαν πάνω από 45.000 άνθρωποι μέσω πλοίου, κυρίως από χώρες της Δυτικής Αφρικής, όπως η Σενεγάλη, η Γκάμπια και η Ακτή Ελεφαντοστού (The Guardian, 2025). 

Η διαδρομή της Δυτικής Μεσογείου προβλέπει την άφιξη ανθρώπων στην Ανδαλουσία από ή μέσω Μαρόκου και Αλγερίας ή μέσω των ισπανικών θύλακων στη Θέουτα και τη Μελίλια.Υπάρχουν επίσης χερσαίες και αεροπορικές αφίξεις, αν και μικρότερης κλίμακας, οι οποίες συχνά αφορούν περισσότερο περιοχές όπως η Καταλονία. 

Οι διαδρομές αυτές διαμορφώνουν την άμεση και μακροπρόθεσμη πραγματικότητα της υποδοχής. Στα Κανάρια νησιά, οι αφίξεις συναντούν υπερπλήρη και υποστελεχωμένα κέντρα. Στο Θέουτα και Μελίλια, οι κακές συνθήκες και η παραμέληση στα κέντρα υποδοχής έχουν συμβάλει στην έλλειψη στέγης των παιδιών. Στο Ανδαλουσία, πολλοί μετανάστες βρίσκουν εργασία στον μεγάλο γεωργικό τομέα, αλλά συχνά καταλήγουν να ζουν σε άτυπους οικισμούς με εξαιρετικά επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης. Στην Καταλονία, οι δημοτικές κυβερνήσεις, όπως αυτή της Βαρκελώνης, έχουν δημιουργήσει πιο προληπτικά προγράμματα υποδοχής, εξασφαλίζοντας ταχύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση, τη στέγαση και τις κοινωνικές υπηρεσίες για τους μετανάστες, ιδίως για τους ασυνόδευτους ανηλίκους (Quiroga, Chagas, Arranz, Casas-Martí, 2025). Αυτές οι διαφορετικές πραγματικότητες είναι εντυπωσιακές αν αναλογιστεί κανείς ότι όλες οι περιφέρειες υπάγονται στο ίδιο εθνικό και ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο.

Εθνικά νομικά πλαίσια 

Η κύρια εθνική νομοθεσία που επηρεάζει τους νεοεισερχόμενους στην Ισπανία βασίζεται κυρίως σε τρία νομικά μέσα. Μαζί, καταδεικνύουν το επίμονο χάσμα μεταξύ των τυπικών δικαιωμάτων και της πρακτικής πρόσβασης σε αυτά:

• Ο νόμος Ley Orgánica 4/2000 θεωρεί ότι όσοι φθάνουν με πλοίο εισέρχονται παράτυπα αλλά όχι παράνομα, και αφαιρεί την παράτυπη διαμονή ως λόγο απέλασης (Vickstrom, 2019). 

Ο νόμος αυτός παρέχει ορισμένα κοινωνικά δικαιώματα στους μετανάστες χωρίς χαρτιά μέσω της εγγραφής Padrón, αλλά για όσους φτάνουν με πλοίο στα Κανάρια Νησιά, η απόκτηση εγγεγραμμένης διεύθυνσης αποδεικνύεται δύσκολη. Ως αποτέλεσμα, αυτό που φαίνεται να είναι μια προοδευτική εγγύηση είναι, στην πραγματικότητα, απρόσιτο για εκείνους που το χρειάζονται περισσότερο. Μόλις 11 μήνες μετά τη δημιουργία της, η Ley Orgánica 8/2000 επανέφερε την απέλαση για παράνομη διαμονή ή εργασία, αναζωπυρώνοντας τον φόβο και την αβεβαιότητα για τους μετανάστες που φτάνουν με πλοίο στην Ισπανία (Vickstrom, 2019).

• Το βασιλικό διάταγμα 1155/2024, το οποίο τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2025, προσπάθησε πράγματι να βελτιώσει το νομικό καθεστώς των μεταναστών αποσαφηνίζοντας τις διαδικασίες για τις άδειες διαμονής και εργασίας. Αν και πλαισιώθηκε ως μεταρρύθμιση, υπάρχουν ακόμη ελάχιστες αποδείξεις ότι αυτό βελτίωσε τη ζωή των προσφύγων που φτάνουν στην Ισπανία, ούτε παρατηρήθηκε αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τόσο οι ασυνόδευτοι ανήλικοι όσο και οι ενήλικες. Σύμφωνα με μαρτυρίες ανθρώπων που εργάζονται επί τόπου στις Κανάριες Νήσους ή στη Θέουτα, όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενα άρθρα αυτής της σειράς, οι ασυνόδευτοι μετανάστες βρίσκονται σε αδιέξοδο σε ανεπαρκή κέντρα προσωρινής υποδοχής (CATE), όπου υπάρχουν συστηματικές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων και μια κουλτούρα παραμέλησης (Novact, 2022). Αντίθετα, το διάταγμα έχει ήδη αναφερθεί ως ευεργετικό για τους “εκπατρισμένους” στην Ισπανία (Fine & Country, 2025). Αυτή η ανισότητα ενισχύει μια βαθιά ριζωμένη διάκριση μεταξύ “καλών” και “κακών” μεταναστών, η οποία διαμορφώνεται από αποικιακές και φυλετικές ιεραρχίες που προκρίνουν ορισμένες μορφές κινητικότητας, ενώ ποινικοποιούν άλλες.

• Ο Ποινικός Κώδικας, άρθρο 318α, τιμωρεί την παροχή βοήθειας σε πολίτες τρίτων χωρών να εισέλθουν, να διέλθουν ή να παραμείνουν στην Ισπανία “παράτυπα”. Ο νόμος επιτρέπει μια “καθαρά ανθρωπιστική” εξαίρεση, αλλά ο ασαφής ορισμός έχει δημιουργήσει μια νομική ‘γκρίζα ζώνη’. Οργανώσεις υποστήριξης, συμπεριλαμβανομένων ΜΚΟ, συλλογικοτήτων βάσης, ακόμη και μεμονωμένων εθελοντών, έχουν αναφέρει παρενοχλήσεις και εκφοβισμούς παρά το γεγονός ότι το έργο τους έχει ανθρωπιστικό χαρακτήρα. Αυτό αντικατοπτρίζει παρόμοιες τάσεις που παρατηρούνται στην Ιταλία και την Ελλάδα, όπου η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης έχει χρησιμοποιηθεί ως αποτρεπτικό μέσο κατά των δικτύων υποστήριξης μεταναστών (PICUM).

Διεθνή νομικά πλαίσια

Πέρα από το εθνικό δίκαιο, η Ισπανία δεσμεύεται από διεθνή και ευρωπαϊκά πλαίσια που έχουν σχεδιαστεί, κατ' αρχήν, για την προστασία των μετακινούμενων ατόμων. Τα βασικά παραδείγματα είναι η Σύμβαση του 1951 για τους πρόσφυγες και το Πρωτόκολλο του 1967, τα οποία υποχρεώνουν τους υπογράφοντες, όπως η Ισπανία, να προστατεύουν τους ανθρώπους που διαφεύγουν από διώξεις. Ομοίως, το κεκτημένο της ΕΕ για το άσυλο, συμπεριλαμβανομένων των οδηγιών για τις διαδικασίες, τις συνθήκες υποδοχής και την αναγνώριση, θέτει ελάχιστα πρότυπα προστασίας των μεταναστών και των προσφύγων για όλα τα κράτη μέλη.

Μέσω 10 νομοθετικών πράξεων, Το νέο σύμφωνο της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο προτίθεται να δημιουργήσει ένα δικαιότερο και ισχυρότερο σύστημα συντονισμού γύρω από τη μετανάστευση, συμπεριλαμβανομένης της μεγαλύτερης αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών μελών μέσω της κοινής ευθύνης για τις αφίξεις μέσω μετεγκατάστασης ή οικονομικών συνεισφορών. Μέχρι στιγμής, στα Κανάρια νησιά αυτό έχει μεταφραστεί κυρίως σε μια εστίαση στη μετεγκατάσταση, συχνά εις βάρος της επαρκούς και ανθρώπινης υποστήριξης των μεταναστών που συνεχίζουν να ζουν σε εκκρεμότητα στα νησιά. 

Η έμφαση που δίνει το Σύμφωνο στην ταχεία ταυτοποίηση, στους ελέγχους ευαλωτότητας και στις ταχείες αποφάσεις σχετικά με τις μεταφορές εγκυμονεί ιδιαίτερους κινδύνους σε παραμεθόριες περιοχές όπως οι Κανάριοι Νήσοι σε σύγκριση με την ηπειρωτική χώρα. Αυτό που παρουσιάζεται ως αποτελεσματικότητα μπορεί, στην πράξη, να υπονομεύσει την πρόσβαση στην προστασία και να επιδεινώσει την υπάρχουσα βλάβη. Υπερπλήρη κέντρα, χιλιάδες παιδιά που ζουν σε επισφαλείς συνθήκες χωρίς πρόσβαση στην εκπαίδευση ή την υγειονομική περίθαλψη : αυτό που παρακολουθούμε στις Καναρίους Νήσους είναι η εφαρμογή του νέου συμφώνου της ΕΕ να υπονομεύεται από την πολιτική πραγματικότητα. 

Το 2025, η ισπανική κυβέρνηση ξεκίνησε ένα σχέδιο ανακατανομής για τη μετεγκατάσταση σχεδόν 6.000 ανηλίκων από τις Κανάριες Νήσους και τη Θέουτα σε άλλες περιοχές. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο αυτοί οι ασυνόδευτοι ανήλικοι “ελέγχονται” και επιλέγονται παραμένει ανοιχτός σε ερμηνείες. Σε ένα κλίμα αυξανόμενου αντιμεταναστευτικού συναισθήματος που τροφοδοτείται από δεξιούς πολιτικούς και μέσα ενημέρωσης, η “διαλογή” μπορεί να ερμηνευθεί ως ένα σύστημα που δίνει προτεραιότητα στην απομάκρυνση και όχι στην προστασία των αιτούντων άσυλο. Η γρήγορη και ‘αποτελεσματική’ απομάκρυνση απέχει τόσο πολύ από την αλληλεγγύη όσο και από την ανθρωπιά και την αξιοπρέπεια.

Η δύναμη της πολιτικής, των μέσων ενημέρωσης και της δημόσιας αντίληψης

Ο νόμος δεν λειτουργεί στο κενό: η εφαρμογή του διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από την πολιτική και τις αφηγήσεις των μέσων ενημέρωσης. Με τη δεξιά ρητορική σε άνοδο, οι μετανάστες συχνά πλαισιώνονται ως “εισβολή”, παίζοντας με τις ιδιαίτερα οξείες ανησυχίες που συνδέονται με νησιά όπως τα Κανάρια νησιά. 

Εν τω μεταξύ, στην ενδοχώρα της Ανδαλουσίας, η μετανάστευση διασταυρώνεται με την εργασιακή εκμετάλλευση στον αγροτικό τομέα και την ακροδεξιά αφήγηση για τους “εγκληματίες” μετανάστες. Η δολοφονία ενός κοινωνικού λειτουργού στην Μπανταχόθ από τρεις ανήλικους το 2025 εργαλειοποιήθηκε από τα ακροδεξιά πολιτικά κόμματα για να παρουσιάσουν όλα τα παιδιά μεταναστών ως επικίνδυνα, επηρεάζοντας σημαντικά τη στάση απέναντι στη μετανάστευση στην περιοχή (ARA, 2025). Ενώ η περιφερειακή κυβέρνηση έχει εισαγάγει σχέδια με στόχο την κοινωνική ένταξη των μεταναστευτικών κοινοτήτων, οι πολιτικές αντιδράσεις εμπόδισαν την εφαρμογή τους. Όπως περιγράφεται λεπτομερώς σε προηγούμενο άρθρο της σειράς, τα δεξιά κόμματα στην περιοχή έχουν επανειλημμένα εργαλειοποιήσει τη μετανάστευση για να τροφοδοτήσουν την εχθρότητα και να εμποδίσουν τη μεταρρύθμιση. Τέτοιες αφηγήσεις συγκαλύπτουν τις διαρθρωτικές αποτυχίες, ενώ νομιμοποιούν απάνθρωπες αντιδράσεις.

Συγκριτικά, η ιστορική μνήμη της εξορίας κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στην Καταλονία έχει συμβάλει στη διαμόρφωση πιο αλληλέγγυων πολιτικών, αν και και και αυτές δέχονται πιέσεις από τα αυξανόμενα αντιμεταναστευτικά αισθήματα (IEMed, Συλλογική μνήμη, μεταναστεύσεις και Καταλονία). 

Νωρίτερα φέτος, ο Ευρωπαίος Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Magnus Brunner, δήλωσε: “Πρέπει να επικεντρωθούμε στη νόμιμη μετανάστευση. Χρειαζόμαστε απεγνωσμένα νόμιμους μετανάστες για τις αγορές εργασίας μας... ας κάνουμε διάκριση μεταξύ της νόμιμης μετανάστευσης, την οποία χρειαζόμαστε, και της παράτυπης μετανάστευσης, την οποία πρέπει να καταπολεμήσουμε”. Η διατύπωσή του ενισχύει το δίπολο μεταξύ ‘νόμιμων’ και ‘παράτυπων’ ανθρώπων, μια διάκριση που εμμέσως χαρακτηρίζει ορισμένους μετανάστες ως άξιους και άλλους ως παράνομους, τροφοδοτώντας περαιτέρω το αντιμεταναστευτικό συναίσθημα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Εστιάζοντας στον τρόπο άφιξης και όχι στις συνθήκες που την οδηγούν, αυτή η αφήγηση συμβάλλει σε μια ιεράρχηση της αξιοπρέπειας, στην οποία όσοι φθάνουν παράτυπα αντιμετωπίζονται ως λιγότερο δικαιούχοι προστασίας, υποστήριξης και βασικών δικαιωμάτων, παρά τα διεθνή πλαίσια που έχουν σχεδιαστεί για να τα εγγυώνται (Jiménez, 2025).

Προχωρώντας προς τα εμπρός: πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε την προστασία και την τήρηση των δικαιωμάτων των μεταναστών;

Οι καταστάσεις στις Καναρίους Νήσους, τη Θέουτα και Μελίλια και την Ανδαλουσία καθιστούν σαφές ότι τα ίδια νομικά πλαίσια μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ διαφορετικά αποτελέσματα. Οι παραβιάσεις είναι ευρέως διαδεδομένες αλλά άνισες και διαμορφώνονται από τη γεωγραφία, την πολιτική και την αντίληψη του κοινού. Συνεπώς, η διασφάλιση της τήρησης των δικαιωμάτων των μεταναστών απαιτεί περισσότερα από νομικά μέσα. 

Η μετεγκατάσταση των ασυνόδευτων ανηλίκων από τις παραμεθόριες περιοχές της Ισπανίας στην ηπειρωτική χώρα πρέπει να περιλαμβάνει επαρκείς πόρους και κατάλληλες εγγυήσεις. Το άρθρο 318α χρειάζεται μεταρρύθμιση ώστε να μην ποινικοποιούνται όσοι προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια. Τα βασικά δικαιώματα, όπως η στέγαση, η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση και η νομική υποστήριξη, πρέπει να διασφαλίζονται άμεσα και με συνέπεια σε όλες τις περιοχές από τη στιγμή της άφιξης.

Πρέπει επίσης να υπάρξει μια σοβαρή ενασχόληση με τους ιστορικούς και διαρθρωτικούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της αποικιοκρατίας, που εξακολουθούν να οδηγούν στη μετανάστευση. Η αλλαγή στην αφήγηση είναι επίσης ζωτικής σημασίας, με απομάκρυνση από την ιδέα της μετανάστευσης ως απειλής και στροφή προς ένα πλαίσιο που βασίζεται στα δικαιώματα και την κοινή ευθύνη. 

Οι νόμοι και οι συμβάσεις από μόνες τους δεν αρκούν. Χωρίς πολιτική βούληση και δέσμευση για ανθρωπιστική πρακτική, αποτυγχάνουν να προστατεύσουν τους ανθρώπους που προορίζονται να υπηρετήσουν. Η πραγματική αλλαγή πρέπει να προέλθει από πολιτικές δεσμεύσεις, αλλά στο μεταξύ ένα τεράστιο βάρος θα πέσει στην ανεκτίμητη υποστήριξη των ΜΚΟ μέσω της εργασίας τους επί τόπου και της αμφισβήτησης και επηρεασμού των αλλαγών πολιτικής. Παρακάτω αναφέρονται οργανώσεις τόσο στις Καναρίους Νήσους όσο και στην ηπειρωτική Ισπανία, το ζωτικό έργο των οποίων μπορείτε να υποστηρίξετε μέσω δωρεών ή εθελοντισμού:

• OCC είναι μια οργάνωση βάσης με έδρα την Καταλονία που υποστηρίζει τους πρόσφυγες και τους μετανάστες μέσω προγραμμάτων πολιτιστικής, εκπαιδευτικής και κοινωνικής ένταξης.
• ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ είναι ένα έργο που χρηματοδοτείται από την ΕΕ, με στόχο την υποστήριξη των ασυνόδευτων ανηλίκων, προσφέροντας ειδικά προσαρμοσμένα μαθήματα γλώσσας για την κοινωνική και εργασιακή τους ένταξη.
• Accem λειτουργεί ένα μεγάλο κέντρο υποδοχής για ανθρωπιστικούς λόγους στην Τενερίφη, προσφέροντας νομική υποστήριξη, ψυχολογική βοήθεια και υγειονομική περίθαλψη. 
• Cáritas Κανάρια υποστηρίζει μετανάστες και πρόσφυγες, συμπεριλαμβανομένων των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, και διαχειρίζεται προγράμματα φιλοξενίας.
• Fundación Sevilla Acoge βοηθά τους μετανάστες και τους πρόσφυγες να ενταχθούν στην κοινωνία, υπερασπιζόμενη τα δικαιώματά τους και προσφέροντας υποστήριξη για την κοινωνική ένταξη.
• Συλλογικοί Τροχοί μια ΜΚΟ που αναφέρει παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που πραγματοποιούνται κατά μήκος των ισπανικών/μαροκινών συνόρων.
• Κουζίνα Χωρίς Όνομα, που εδρεύει στη Θέουτα, εργάζεται για τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με τις συνθήκες που βιώνουν τα παιδιά μεταναστών στα κέντρα ανηλίκων και για τη στήριξη όσων ζουν στους δρόμους. 
• Οι πρόσφυγες καλωσορίζουν την Ισπανία, συνδέει τους εκτοπισμένους με ντόπιους που διαθέτουν ελεύθερα δωμάτια, εξασφαλίζοντας στέγαση για τους πρόσφυγες και προωθώντας μια κουλτούρα σύνδεσης και αλληλεγγύης. 

Βιβλιογραφία:

Agence France-Presse στη Μαδρίτη. (2025, 2 Ιανουαρίου). Ο αριθμός των μεταναστών που φθάνουν στα Κανάρια Νησιά δια θαλάσσης θα σημειώσει νέο ρεκόρ το 2024. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2025/jan/02/arrivals-by-sea-to-canary-islands-reached-new-record-in-2024

Vickstrom, E.R. (2019). Εξέλιξη των πολιτικών ελέγχου της μετανάστευσης στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία. In: Pathways and Consequences of Legal Irregularity. IMISCOE Research Series.

Lo Coco, M. D., Calderó Delgado, C., & Samy Cucurull, I. (2024). Infancia migrante y criminalización: vulneración de derechos humanos en Canarias 2024 [Παιδική ηλικία των μεταναστών και ποινικοποίηση: παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις Καναρίους Νήσους]. Novact. https://novact.org/wp-content/uploads/2025/02/Infancia-migrante-y-criminalizacion.pdf

Fine & Country. (2025). Η νέα μεταναστευτική μεταρρύθμιση της Ισπανίας: 2025. Fine & Country España. Ανακτήθηκε από https://www.fineandcountry.es/en/insights/blog/spains-new-immigration-reform-a-positive-shift-for-expats-in-2025-2#:~:text=Streamlined%20Procedures%20and%20Stronger%20Rights,reflects%20Spain’s%20broader%20integration%20goals.

PICUM. (2024, 15 Ιανουαρίου). Τουλάχιστον 117 άτομα ποινικοποιούνται για τη βοήθεια προς τους μετανάστες στην Ευρώπη το 2023. PICUM. https://picum.org/blog/at-least-117-people-criminalised-for-helping-migrants-in-europe-in-2023/

IEMed. Συλλογική μνήμη, μεταναστεύσεις και Καταλονία [Γεγονός]. IEMed. Ανακτήθηκε από https://www.iemed.org/events/collective-memory-migrations-and-catalonia/

ARA (2025) Tres menores detenidos por la muerte de una educadora en un piso tutelado en Badajoz. extremadura.europapress.es. Διαθέσιμο στο: https://www.europapress.es/extremadura/noticia-detenidos-tres-menores-muerte-educadora-piso-tutelado-badajoz-20250310093511.html (Ημερομηνία πρόσβασης: ημερομηνία).

Jiménez, I. (2025) ‘Europa pide a España que “resuelva” la situación de los menores migrantes’, El Faro de Ceuta, 17 Φεβρουαρίου. Διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://elfarodeceuta.es/europa-pide-espana-resuelva-situacion-menores-migrante

Quiroga, V., Chagas, E., Arranz, M., & Casas-Martí, J. (2025). Από ένα μοντέλο υποδοχής σε ένα μοντέλο φροντίδας για ασυνόδευτους μετανάστες εφήβους και νέους στην Ισπανία. Θεραπεία διαμονής για παιδιά και νέους, 1-27. https://doi.org/10.1080/0886571X.2025.2541399

https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/14/the-council-adopts-the-eu-s-pact-on-migration-and-asylum