Γράφει η Sandra Diaferia, βραχυπρόθεσμη εργαζόμενη στην OCC Greece.
Οι αιτούντες άσυλο χρησιμοποιούν διάφορα σημεία εισόδου για να φτάσουν στην Ελλάδα. Τον τελευταίο χρόνο, η κύρια είσοδος στο ελληνικό έδαφος ήταν ο ποταμός Έβρος, ο οποίος αποτελεί το σύνορο μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Επιπλέον, οι αιτούντες άσυλο φθάνουν μέσω νησιών όπως η Λέσβος, το μεγαλύτερο νησί του ανατολικού Αιγαίου, όπου παλαιότερα βρισκόταν το στρατόπεδο της Μόριας. Η Χίος, που βρίσκεται πιο κοντά στην τουρκική ενδοχώρα, χρησιμεύει ως άλλο σημαντικό σημείο εισόδου. Η Σάμος είναι επίσης ένα σημείο διέλευσης όπου ξεκίνησε για πρώτη φορά τη λειτουργία του το Κέντρο Υποδοχής και Ταυτοποίησης της ‘νέας εποχής’, ενώ το νησί της Κω είναι ένα άλλο γνωστό πέρασμα για τους πρόσφυγες. Από τη στιγμή που βρίσκονται εντός της ελληνικής επικράτειας, οι αρχές είναι υποχρεωμένες να τηρούν το άρθρο 33 της Σύμβασης της Γενεύης, το οποίο επιβάλλει το σεβασμό των ατόμων που ζητούν άσυλο στην Ελλάδα. Δυστυχώς, τον Μάρτιο του 2020, οι ελληνικές αρχές άλλαξαν την προσέγγισή τους, καταφεύγοντας σε απωθήσεις ατόμων που επιχειρούν να φτάσουν στη ζώνη Σένγκεν της ΕΕ χωρίς βίζα (OCC Greece, 2023), συχνά με τη βοήθεια της Frontex.
Η διαδικασία ασύλου περιλαμβάνει τη δυνατότητα των αιτούντων άσυλο να ζητήσουν διεθνή προστασία κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα. Μετά τη διέλευση των συνόρων, οι άνθρωποι που κινούνται συλλαμβάνονται από την ελληνική αστυνομία και οδηγούνται σε αστυνομικό τμήμα όπου λαμβάνουν χαρτιά και στη συνέχεια μεταφέρονται σε “Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης” (ΚΥΤ) όπου καταγράφονται. Αυτό σηματοδοτεί την πρώτη επίσημη στιγμή που ζητούν διεθνή προστασία και την κάρτα ασύλου. Τα κέντρα RIC βρίσκονται στην παραμεθόρια περιοχή του Έβρου και σε πέντε νησιά: Λέρο, Λέσβο, Κω, Χίο και Ρόδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι καταυλισμοί υποδοχής μπορούν επίσης να είναι κέντρα RIC, και αυτό συμβαίνει στα νησιά, καθώς και στα Διαβατά και τη Μαλακάσα. Ωστόσο, οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από αυτή την αρχική διαδικασία και μεταφέρονται σε συγκεκριμένα κέντρα. Η διαδικασία ασύλου αρχίζει με τη συλλογή δακτυλικών αποτυπωμάτων, τα οποία στη συνέχεια μεταφορτώνονται στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Βάση Δεδομένων (EURODAC) για να εξακριβωθεί εάν ο αιτών έχει ζητήσει άσυλο στο παρελθόν σε άλλο κράτος μέλος της ΕΕ. Ωστόσο, στην Ελλάδα ο κανονισμός Δουβλίνο ΙΙΙ εφαρμόζεται κυρίως σε σχέση με την επανένωση με τα μέλη της οικογένειας. Μετά την καταγραφή και τη λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων, οι αιτούντες άσυλο λαμβάνουν την κάρτα ασύλου. Η κάρτα αυτή ισχύει για ένα έτος και στη συνέχεια πρέπει να ανανεώνεται. Κατά την είσοδό τους στο κέντρο, τα άτομα συνήθως περιορίζονται μέχρι την ολοκλήρωση της καταγραφής τους. Στη συνέχεια, μπορεί να μεταφερθούν σε Κέντρο Μακροχρόνιας Φιλοξενίας, κοινώς γνωστό ως ‘στρατόπεδο προσφύγων’, όπως η Νέα Καβάλα, η οποία είναι ένα από τα 24 κέντρα μακροχρόνιας φιλοξενίας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ωστόσο, τα ευάλωτα άτομα φιλοξενούνται στο πλησιέστερο κέντρο στα σύνορα όπου είχαν εισέλθει στην Ελλάδα (OCC Greece, 2023) (Eleftheria Dodi, OCC Project Coordinator, 2023). Επιπλέον, οι αιτούντες άσυλο συνήθως δεν παραμένουν στον ίδιο καταυλισμό προσφύγων καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας και αυτό εξαρτάται από τη χωρητικότητα των εν λόγω καταυλισμών. Για παράδειγμα, ένας πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος διηγήθηκε ότι αρχικά τοποθετήθηκε σε ένα στρατόπεδο στην Αλεξανδρούπολη για 15 ημέρες, στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε στρατόπεδα στις Σέρρες και στη Θεσσαλονίκη πριν τελικά μεταφερθεί στο στρατόπεδο της Νέας Καβάλας (πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ομοίως, ένας πρώην φοιτητής πέρασε μία εβδομάδα στα Διαβατά, ακολούθησαν μεταφορές στις Σέρρες και, τέλος, παραμονή περίπου 3-4 μηνών στο στρατόπεδο της Νέας Καβάλας (πρώην φοιτητής στο OCC, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Εικόνα 6: Χάρτης των στρατοπέδων αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα (Google My Maps, 2022, www.bit.ly/howtovolunteeringreece)
Για να αποκτήσουν διεθνή προστασία, οι αιτούντες άσυλο πρέπει να υποβληθούν σε συνέντευξη στην οποία θα εκθέτουν τις περιστάσεις που επιβάλλουν την αναχώρησή τους από τη χώρα προέλευσής τους. Η συνέντευξη αυτή μπορεί να διεξαχθεί στο RIC ή/και στον καταυλισμό. Οι υπάλληλοι της υπηρεσίας ασύλου πηγαίνουν στους καταυλισμούς, επειδή η χωρητικότητα των γραφείων τους είναι πολύ μικρή για να φιλοξενήσει όλους τους αιτούντες άσυλο. Ωστόσο, εξακολουθεί να συμβαίνει ότι μερικές φορές οι αιτούντες άσυλο πρέπει να φτάσουν στο γραφείο της υπηρεσίας ασύλου (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, 2023). Το καλοκαίρι του 2020, η ελληνική κυβέρνηση όρισε την Τουρκία ως ασφαλή τρίτη χώρα για τους υπηκόους της Συρίας, του Αφγανιστάν, της Σομαλίας, του Πακιστάν και του Μπαγκλαντές. Ωστόσο, πολλά άτομα από αυτές τις χώρες βρίσκονται εγκλωβισμένα στην Τουρκία εδώ και χρόνια, καταφεύγοντας συχνά σε ευκαιρίες απασχόλησης. Κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα, συχνά απορρίπτονται με βάση το ιστορικό απασχόλησής τους στην Τουρκία. Για να το αντιμετωπίσουν αυτό, οι εν λόγω υπήκοοι πρέπει να αποδείξουν ότι η Τουρκία δεν είναι ασφαλής γι' αυτούς. Εάν η υπηρεσία ασύλου κρίνει τα αποδεικτικά στοιχεία επαρκή, η διαδικασία προχωρά σε μια δεύτερη συνέντευξη (OCC Greece, 2023) . Η θετική απόφαση χορηγεί στον αιτούντα άσυλο είτε το καθεστώς αναγνωρισμένου πρόσφυγα είτε το καθεστώς δικαιούχου επικουρικής προστασίας. Το αναγνωρισμένο καθεστώς πρόσφυγα δίνει το δικαίωμα στο άτομο να λάβει ελληνικό διαβατήριο πρόσφυγα. Αντίθετα, η επικουρική προστασία χορηγείται όταν το άτομο δεν έχει άλλη επιλογή από το να εγκαταλείψει τη χώρα προέλευσης. Το καθεστώς αυτό δεν αναγνωρίζεται στο πλαίσιο των πέντε κατηγοριών του αρ. 1 της Σύμβασης της Γενεύης, αλλά αν το άτομο επιστρέψει στη χώρα του, αντιμετωπίζει θανατική ποινή, δίωξη, βασανιστήρια, τιμωρία, σοβαρές ατομικές απειλές. Οι δικαιούχοι επικουρικής προστασίας επιτρέπεται να διατηρήσουν το πρωτότυπο διαβατήριό τους (εφόσον είναι διαθέσιμο, διαφορετικά απαιτείται επίσκεψη στην πρεσβεία τους στην Ελλάδα). Τα άτομα στα οποία χορηγείται επικουρική προστασία μπορούν να ασκήσουν προσφυγή εάν πιστεύουν ότι δικαιούνται το καθεστώς του πρόσφυγα. Τόσο οι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες όσο και οι δικαιούχοι επικουρικής προστασίας λαμβάνουν άδειες διαμονής, οι οποίες ανανεώνονται ετησίως για τους δεύτερους και κάθε τρία χρόνια για τους πρώτους. Ωστόσο, σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία, τα καθεστώτα αυτά μπορούν να ανακληθούν ή να μην ανανεωθούν (OCC Greece, 2023) (Eleftheria Dodi, OCC Project Coordinator, 2023).
Σε περίπτωση αρνητικής απόφασης, ο αιτών άσυλο ξεκινά μια χρονοβόρα διαδικασία για να την προσβάλει. Το αρχικό βήμα περιλαμβάνει την υποβολή προσφυγής κατά της απόρριψης, η οποία εξετάζεται από την επιτροπή προσφυγών. Μπορούν να υποβληθούν πρόσθετα επιχειρήματα και στοιχεία για να επηρεαστεί ενδεχομένως ένα διαφορετικό αποτέλεσμα. Καθ' όλη τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, το άτομο διατηρεί την κάρτα ασύλου και, εάν η απόφαση παραμένει δυσμενής, ακολουθεί το δεύτερο βήμα. Εντός 30 ημερών από την αρχική προσφυγή, πρέπει να υποβληθεί αίτηση ακύρωσης της απόφασης. Η κάρτα ασύλου αφαιρείται και το άτομο πρέπει να προσφύγει στο δικαστήριο. Ωστόσο, πριν από τη μετάβαση στο δικαστήριο, ο δικηγόρος του εν λόγω ατόμου, εκτός από την αίτηση ακύρωσης της απόφασης, πρέπει να ζητήσει την αναστολή της πιθανής απέλασης. Μετά την απόφαση του δικαστηρίου, σε περίπτωση θετικής έκβασης, το άτομο αποκτά άσυλο και άδεια παραμονής- σε περίπτωση αρνητικής απόφασης, ο αιτών έχει το δικαίωμα να ζητήσει τη συνέχιση της εξέτασης της υπόθεσής του ή να υποβάλει νέα αίτηση από την έκδοση της απόφασης αναστολής. Αυτή η μεταγενέστερη αίτηση πρέπει να υποβληθεί στο Περιφερειακό Γραφείο Ασύλου ή στην Ανεξάρτητη Μονάδα Ασύλου που βρίσκεται πλησιέστερα στον τόπο διαμονής του, μαζί με τυχόν νέα στοιχεία που έχουν προκύψει. Είναι πιθανόν οι συνθήκες στη χώρα καταγωγής του αιτούντος, που προηγουμένως θεωρούνταν ασφαλείς, να έχουν αλλάξει -όπως το ξέσπασμα πολέμου. Μετά την υποβολή της μεταγενέστερης αίτησης, ο αιτών δεν θα λάβει δελτίο αιτούντος διεθνή προστασία έως ότου η Υπηρεσία Ασύλου εγκρίνει το αίτημα. Εάν η Υπηρεσία απορρίψει τη μεταγενέστερη αίτηση, ο αιτών μπορεί να προσφύγει στην Αρχή Προσφυγών εντός της καθορισμένης προθεσμίας που προβλέπεται στην απόφαση. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της φάσης επανεξέτασης της αίτησης, το άτομο δεν προστατεύεται από την απέλαση ή την επιστροφή (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, 2023).
Στους ‘καταυλισμούς προσφύγων’, συναντά κανείς συνήθως άτομα που ζητούν άσυλο στην Ελλάδα, τα οποία συχνά στοχεύουν να μετεγκατασταθούν σε άλλη χώρα της ΕΕ. Ωστόσο, υπάρχουν και άτομα που επιλέγουν να μην επιδιώξουν την παροχή ασύλου στην Ελλάδα και αντ” αυτού επιλέγουν την παράνομη διέλευση των συνόρων σε γειτονικές χώρες. Ορισμένα άτομα, ιδίως από το Αφγανιστάν, τη Συρία και το Πακιστάν, καταφεύγουν σε παράτυπες διελεύσεις στη Βόρεια Μακεδονία λόγω των συχνών απορρίψεων των αιτήσεών τους για άσυλο στην Ελλάδα. Στις παραμεθόριες περιοχές, ιδίως κοντά στους συνοριακούς ελέγχους, υπάρχουν πολυάριθμες παράτυπες διαδρομές, τις οποίες διαχειρίζονται λαθρέμποροι που δραστηριοποιούνται εντός των αντίστοιχων κοινοτήτων. Για παράδειγμα, οι Σύριοι λαθρέμποροι εξυπηρετούν αποκλειστικά Σύριους υπηκόους, αξιοποιώντας τα καθιερωμένα δίκτυα της διασποράς μέσα στους καταυλισμούς όπου διαμένουν ολόκληρες οικογένειες και κοινότητες. Αυτοί οι διακινητές συνεργάζονται μερικές φορές με τις ελληνικές και μακεδονικές αρχές, με αναφορές που δείχνουν ότι οι αρχές κοντά στο Πολύκαστρο ωθούν τους αιτούντες άσυλο προς τη Βόρεια Μακεδονία. Ο στόχος είναι να διασχίσουν την Ελλάδα γρήγορα, αποφεύγοντας τα δακτυλικά αποτυπώματα και παρακάμπτοντας έτσι τις διαδικασίες επεξεργασίας ασύλου της Ελλάδας, με απώτερο σκοπό να φτάσουν σε χώρες όπως η Κροατία ή η Σερβία. Τα άτομα που επιδιώκουν να διασχίσουν την Ελλάδα κρυφά συχνά ταξιδεύουν από τον Έβρο στη Θεσσαλονίκη πριν επιχειρήσουν να εξέλθουν από το ελληνικό έδαφος. Συνήθως, η διαδρομή καθορίζεται πριν από την αναχώρηση από τη χώρα προέλευσης, με παράγοντες όπως οι οικονομικοί παράγοντες και η αξιοπιστία των διακινητών να παίζουν καθοριστικό ρόλο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, καλά δικτυωμένοι διακινητές διευκολύνουν το απευθείας ταξίδι από την Κωνσταντινούπολη στο Σπλιτ της Κροατίας. Παρ' όλα αυτά, οι άνθρωποι που μετακινούνται σπάνια ακολουθούν εντελώς κανονικές διαδρομές προς τις χώρες προορισμού τους (Αλέξης Γκάτσης, συντονιστής του OCC στην Ελλάδα, προσωπική επικοινωνία, 2023).
“Οι λαθρέμποροι μπορεί να είναι καλοί φίλοι, ενώ άλλοι είναι πολύ κακοί, αλλά ως αιτών άσυλο καταλήγεις πάντα να χρησιμοποιείς λαθρέμπορους".“
(πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Τι θα συμβεί μετά την Ελλάδα;
Τα άτομα Γιαζίντι που διέμεναν στον καταυλισμό της Νέας Καβάλας περίμεναν την έγκριση ασύλου στην Ελλάδα πριν σχεδιάσουν τη μετακίνησή τους σε άλλη χώρα της ΕΕ, επωφελούμενοι από την εξαίρεση από τη διαδικασία της συνέντευξης (Αλέξης Γκάτσης, συντονιστής του OCC στην Ελλάδα, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ωστόσο, αυτό δημιούργησε ένταση μεταξύ των κατοίκων του καταυλισμού, καθώς ορισμένοι έλαβαν άσυλο γρήγορα με βάση την εθνικότητά τους, ενώ άλλοι έπρεπε να υπομείνουν μακρές αναμονές. Οι Γιαζίντι, που διώκονταν από το ΙΚ, έλαβαν άσυλο γρήγορα από την ελληνική κυβέρνηση. Το είδα αυτό από πρώτο χέρι κατά τη διάρκεια της θητείας μου στο OCC, καθώς οι Γιαζίντι και οι Κούρδοι άρχισαν να μεταναστεύουν στη Γερμανία σε σημαντικούς αριθμούς και νέες εθνικότητες άρχισαν να συμμετέχουν στις δραστηριότητες του OCC. Οπλισμένοι με ελληνικά διαβατήρια προσφύγων, ταξίδευαν συχνά από τη Θεσσαλονίκη στη Γερμανία, αξιοποιώντας τους οικογενειακούς δεσμούς ως κρίσιμους πόρους για την πρόσβαση σε ευκαιρίες απασχόλησης. Ωστόσο, ένας πρώην μόνιμος εθελοντής επέλεξε να προσγειωθεί στο Βέλγιο, όπου τον παρέλαβε ο αδελφός του και ταξίδεψαν μαζί πίσω στη Γερμανία. Η απόφαση αυτή προήλθε από τον αυξανόμενο αριθμό των Γιαζίντι που αντιμετωπίζουν απόρριψη από τις γερμανικές αρχές από τον Νοέμβριο του 2023, παρά το γεγονός ότι αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες στην Ελλάδα.
Συνήθως, τα άτομα δεν επιτρέπεται να μετακινηθούν στο εξωτερικό μετά τη λήψη διεθνούς προστασίας σε ένα κράτος μέλος μέχρι να αποκτήσουν την ιθαγένεια. Ωστόσο, πολλοί νεοεισερχόμενοι επιλέγουν να χάσουν τη διεθνή προστασία που έλαβαν στην Ελλάδα και να υποβάλουν εκ νέου αίτηση στη χώρα προορισμού τους. Επιπλέον, οι εναλλακτικές οδοί για νομικό καθεστώς στη χώρα προορισμού περιλαμβάνουν την οικογενειακή επανένωση ή την εκπλήρωση συγκεκριμένων κριτηρίων, όπως η απασχόληση ή η εγγραφή σε εκπαιδευτικά προγράμματα, ιδίως σε χώρες όπως η Γερμανία (Ελευθερία Δόδη, Συντονίστρια έργου OCC, 2023) (πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).
Κατά τη διάρκεια αυτών των δύο ημερών στα τέλη Νοεμβρίου, οι εθελοντές βραχείας διάρκειας, οι Γιαζίντι και οι Κούρδοι κάτοικοι του καταυλισμού της Νέας Καβάλας βίωσαν παρόμοια συναισθήματα. Η στιγμή του αποχωρισμού δεν είναι ποτέ εύκολη για κανέναν. Στον καταυλισμό, άγνωστοι από την ίδια περιοχή συναντιούνται, δημιουργώντας δεσμούς που μοιάζουν με την οικογένεια, καθώς διανύουν κοινές διαδικασίες και συναισθήματα. Ενώ οι νεοεισερχόμενοι ένιωσαν ένα μείγμα ευτυχίας για την αναχώρηση από την Ελλάδα και θλίψης για την εγκατάλειψη των νεοαποκτηθέντων φίλων τους, έτρεφαν επίσης ανησυχίες για το μέλλον. Ήταν μια στιγμή αποχωρισμού, με την ελπίδα της επανένωσης να τους περιμένει ίσως στη Γερμανία. Ο καταυλισμός της Νέας Καβάλας μπορεί να θεωρηθεί ως ένας μεταβατικός σταθμός κατά μήκος διαφόρων μεταναστευτικών διαδρομών, που ευνοεί τη σύγκλιση των κοινωνικών δικτύων και των φιλικών σχέσεων μεταξύ των κατοίκων του. Αυτές οι συνδέσεις, που ονομάζονται κοινωνικό κεφάλαιο, όχι μόνο παρέχουν κρίσιμες διαδρομές για τους αναχωρούντες μετανάστες, αλλά και επηρεάζουν την πορεία τους σε διαφορετικό βαθμό καθώς προχωρούν ‘κατά μήκος της διαδρομής’ (Rumford, 2006- Virilio- Andrijasevic, 2010- de Haas et al., 2020- Schapendonk, 2011).
Τελειώνει πραγματικά το ταξίδι και η ευτυχία γίνεται εφικτή με την άφιξη στην επιθυμητή χώρα προορισμού;
“Δάσκαλε, έρχομαι να σε επισκεφτώ στη χώρα σου”
Τα παιδιά τρέφουν την ελπίδα να διασχίσουν την Ευρώπη για να ξανασυναντηθούν με τους πρώην δασκάλους τους του OCC, ενώ οι ενήλικες λαχταρούν να φτάσουν στις χώρες προορισμού τους, να ξανασυναντηθούν με τις οικογένειές τους και να αρχίσουν να σχεδιάζουν το μέλλον τους - με σπίτια, δουλειές, σχέσεις και φιλοδοξίες να επιστρέψουν για να βοηθήσουν τις κοινότητές τους στην πατρίδα τους. Ωστόσο, αυτά τα όνειρα συχνά αντιμετωπίζονται με απογοήτευση.
Οι αιτούντες άσυλο υφίστανται παρατεταμένη παραμονή στην Ελλάδα, με ορισμένους να παραμένουν έως και 7 χρόνια, ιδίως μετά την απόρριψη των αιτημάτων ασύλου τους. Η γέννηση πολλών μωρών κατά τη διέλευση, μάρτυρες των οικογενειών στους καταυλισμούς της Νέας Καβάλας, υπογραμμίζει τον διαρκή χαρακτήρα της παραμονής τους. Παρά το γεγονός ότι γεννιούνται στην Ελλάδα, τα βρέφη αυτά δεν αποκτούν την ιθαγένεια της ΕΕ, αλλά κληρονομούν την ιθαγένεια των γονέων τους μέσω του jus sanguinis. Ακόμη και όταν φτάνουν σε χώρες όπως η Γερμανία ή οι Κάτω Χώρες, οι νεοεισερχόμενοι αντιμετωπίζουν περαιτέρω περιόδους ακινησίας σε καταυλισμούς ή κέντρα υποδοχής, καθώς περιμένουν τη νομιμοποίησή τους. Αυτό το ταξίδι, από τη φυγή από την πατρίδα τους ως παιδιά έως την άφιξη στον προορισμό τους ως ενήλικες, είναι μια ατελείωτη οδύσσεια. Κατά την άφιξη στη Βόρεια Ευρώπη, η κατάσταση της ‘διέλευσης’ συνεχίζεται, θυμίζοντας μια δυστοπική αφήγηση που οι Δυτικοί δυσκολεύονται να κατανοήσουν.
Η ενσωμάτωση αποτελεί μια άλλη σημαντική πρόκληση, καθώς οι έντονες πολιτισμικές διαφορές μεταξύ της Ελλάδας και της Βόρειας Ευρώπης μπορούν να δημιουργήσουν τρομερά εμπόδια. Ορισμένοι νεοεισερχόμενοι, απογοητευμένοι από την ευρωπαϊκή τους εμπειρία, λαχταρούν να επιστρέψουν στις πατρίδες τους, έχοντας ανακαλύψει με την πάροδο των ετών ότι η Ευρώπη δεν ευθυγραμμίζεται με τα ενδιαφέροντα και τις προσδοκίες τους.
Αναφορές
Schapendonk J. (2011). Ταραχώδεις τροχιές μεταναστών από την Υποσαχάρια Αφρική που κατευθύνονται βόρεια. Πανεπιστήμιο Radboud.
