Η υποδοχή των Ουκρανών προσφύγων από την ΕΕ: αξιοσημείωτη ή μεροληπτική;

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από τους Joana Purves, Mathilda Grivell και Thomas Leroux.

Γυρίστε το μυαλό σας πίσω στον Φεβρουάριο του 2022: η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ανάγκασε εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, αναζητώντας καταφύγιο. Καθώς πολλοί από αυτούς κατευθύνονταν δυτικά, όλα τα βλέμματα στράφηκαν στις Βρυξέλλες, για να δουν πώς θα αντιδρούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Μόλις λίγα χρόνια πριν, πολλά κράτη μέλη είχαν δείξει εχθρότητα απέναντι στους πρόσφυγες και τους μετανάστες που προέρχονταν από χώρες εκτός ΕΕ και η πολιτική αντίδραση οδήγησε στην άνοδο της ακροδεξιάς αντιμεταναστευτικής ρητορικής που γινόταν ολοένα και πιο ορατή και ισχυρή στην πολιτική της ΕΕ. Αυτή τη φορά, η ΕΕ έδειξε μια συμπονετική και συντονισμένη αντίδραση απέναντι σε όσους εγκατέλειπαν την Ουκρανία, αν και έδειξε ανησυχητικά σημάδια διπλών μέτρων και σταθμών στις μεταναστευτικές της πολιτικές. Σε αυτή την έκδοση του Insights by OCC, μιλήσαμε με την Kama Petruczenko από το Βρετανικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, την Marzena Zukowska, συνδιευθύντρια του... POMOC, μια οργάνωση για τα δικαιώματα των μεταναστών με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο· και η Leah Zamore, συγγραφέας, καθηγήτρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αντιπρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Asylum Access, για να διερευνήσουν την αξιοσημείωτη αντίδραση της ΕΕ στην ουκρανική προσφυγική κρίση, καθώς και να τονίσουν την αντίθεση με προηγούμενες αντιδράσεις. 

Μια εκπληκτικά προληπτική αντίδραση

Μετά την ολοκληρωτική εισβολή, η ΕΕ ενεργοποίησε την Οδηγία Προσωρινής Προστασίας του 2001 για πρώτη φορά στην ιστορία του, για να βοηθήσει στην υποστήριξη όσων εγκαταλείπουν την Ουκρανία. Η οδηγία παρέχει προσωρινή προστασία σε όσους εγκαταλείπουν τις συγκρούσεις, επιτρέποντάς τους πρόσβαση σε άδεια παραμονής, δικαιώματα στην εργασία, πρόσβαση σε στέγαση, εκπαίδευση, ιατρική περίθαλψη και τραπεζικές υπηρεσίες σε οποιαδήποτε χώρα της ΕΕ. Σε αυτή την περίπτωση, η οδηγία ίσχυε για όλους τους Ουκρανούς υπηκόους και τους υπηκόους τρίτου κράτους που είχαν διεθνή προστασία ή ισοδύναμη προστασία στην Ουκρανία. Εκτός από την οδηγία, το Συμβούλιο της Ευρώπης ενέκρινε νομοθετικές τροποποιήσεις που επιτρέπουν στα κράτη μέλη να ανακατευθύνουν πόρους για να βοηθήσουν τους πρόσφυγες και δεσμεύτηκε 17 δισεκατομμύρια ευρώ τον Απρίλιο του 2022. Η βοήθεια έλαβε επίσης τη μορφή διοικητικής και υλικοτεχνικής υποστήριξης, όπως η παροχή βοήθειας σε εκτοπισμένους από την Ουκρανία για δωρεάν ανταλλαγή έως και 10.000 γρίβνα σε ευρώ, τη δημιουργία ειδικών γραμμών παροχής συμβουλών, τη μετάφραση πληροφοριών στα ουκρανικά και άλλα.

Η Ευρώπη ήταν ενωμένη με την έννοια ότι η πλειοψηφία των κρατών μελών αντέδρασε προληπτικά. Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης ένιωσαν το κύριο βάρος της κρίσης και αναγκάστηκαν να αντιδράσουν γρήγορα, καθώς ήταν το πρώτο λιμάνι προσέγγισης για τους Ουκρανούς πρόσφυγες τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου. Σύμφωνα με τη Marzena Zukowska, σε πολλές από αυτές τις χώρες, η κοινωνία των πολιτών έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση και τον συντονισμό μακροπρόθεσμων παροχών για τους Ουκρανούς πρόσφυγες. Η Πολωνία δέχθηκε τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων που εγκατέλειψαν την Ουκρανία και ως εκ τούτου η ανταπόκρισή της ήταν άμεση λόγω της τοποθεσίας. Ενώ σε 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες χορηγήθηκε προσωρινή προστασία εντός των πρώτων 10 μηνών της σύγκρουσης, η αντίδραση της πολωνικής κυβέρνησης ήταν αντιδραστική, παρέχοντας βραχυπρόθεσμη στέγαση, τρόφιμα και άλλα απαραίτητα για όσους διέσχιζαν τα σύνορα (UNHCR, 2023). 

Οι λόγοι για τους οποίους ενεργοποιήθηκε η οδηγία το 2022 είναι ποικίλοι και αμφισβητήσιμοι. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ένας από τους λόγους ήταν η απεικόνιση μιας συμπαθητικής αντίδρασης στην κρίση προς τον υπόλοιπο κόσμο. Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν ξέσπασε ο πόλεμος το 2014 στο Ντονμπάς της Ανατολικής Ουκρανίας, η οδηγία δεν ενεργοποιήθηκε και υπήρξε σημαντικά λιγότερη κάλυψη του πολέμου από τα μέσα ενημέρωσης. Κατά συνέπεια, υπήρξε λιγότερο συντονισμένη αντίδραση μεταξύ των κρατών της ΕΕ, ιδίως από εκείνα της Δύσης. Η εκτεταμένη κάλυψη της εισβολής στην Ουκρανία το 2022 από τα μέσα ενημέρωσης άσκησε πίεση στα κράτη της ΕΕ να ανταποκριθούν αναλόγως και να δείξουν στους πολίτες της ΕΕ ότι υπήρχε ένα αίσθημα συμπόνιας και ενσυναίσθησης για όσους είναι κοντά μας τόσο στην τοποθεσία όσο και στις αξίες που υποστηρίζουν. Το 2014, αυτή η αντίδραση δεν προβλήθηκε με τον ίδιο τρόπο στον υπόλοιπο κόσμο, γεγονός που υπογραμμίζει τη δύναμη των μέσων ενημέρωσης στην επιρροή των στάσεων της ευρωπαϊκής κοινωνίας απέναντι στους πρόσφυγες.

Το διπλό πρότυπο

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η υποδοχή των Ουκρανών, όπως απλά έθεσε η Λία Ζαμόρ, ήταν “σχετικά αξιοσημείωτη”, “εξαιρετικά γενναιόδωρη”, “ακριβώς όπως θα έπρεπε” και μετά τη Σύμβαση της Γενεύης για τους πρόσφυγες. Ωστόσο, η υποδοχή προσφύγων ή μεταναστών από άλλα μέρη του κόσμου μετά από άλλες συγκρούσεις (εκτός από την έναρξη του Συριακού Εμφυλίου Πολέμου), έγινε με πολύ διαφορετικό τρόπο, καθώς η ΕΕ οχυρώθηκε και μετατράπηκε σε “Φρούριο Ευρώπη”, όπως τονίζει η Μαρένα Ζουκόφσκα. Αυτό έγινε με την κατασκευή μεγάλων τειχών και την σημαντική επένδυση στην FRONTEX (υπηρεσία συνοριοφυλακής της ΕΕ), η οποία χειρίζεται τους μετανάστες και τους πρόσφυγες με συχνά ακραίο και βίαιο τρόπο. 

Όπως επισημαίνει ο Zamore, αυτό αποκαλύφθηκε περισσότερο από ποτέ όταν “στα [ουκρανικά] σύνορα, έβλεπες ένα είδος [συστήματος] διαλογής όπου οι Ουκρανοί περνούσαν σχεδόν εύκολα με πολιτική ανοιχτών θυρών. Και μετά υπήρχε ακόμα η πολιτική κλειστών θυρών για όλους τους άλλους”. Αυτή είναι μια αναφορά σε υπηκόους από χώρες του Παγκόσμιου Νότου που εγκατέλειπαν την Ουκρανία, αλλά μπλοκαρίζονταν στα ουκρανικά σύνορα ή αποσύρονταν από τα τρένα για να δοθεί προτεραιότητα στους Ουκρανούς υπηκόους (Ovuorie, 2022).

Η Κάμα Πετρουτσένκο εξέφρασε την ίδια ανησυχία, δηλώνοντας “αντιμετωπίζουμε [τους Ουκρανούς πρόσφυγες] με αρκετά μεγάλο βαθμό συμπόνιας και παρέχουμε νομική υποστήριξη […] και υπάρχουν όλοι οι άλλοι που δεν λαμβάνουν πραγματικά αυτό το επίπεδο προστασίας και υποστήριξης από τα ευρωπαϊκά κράτη”.”

Τα διπλά μέτρα και σταθμά στους νόμους της ΕΕ για τη μετανάστευση, όπως είπε η Λία Ζαμόρ, έχουν γίνει “πολύ προφανή για να τα αγνοήσει κανείς σε αυτό το σημείο” και “δεν αναφέρονται τόσο συχνά όσο θα έπρεπε”.

Το γιατί συμβαίνει αυτό είναι ένα πολυεπίπεδο ζήτημα. Υπάρχουν κάποιες σαφείς συνδέσεις με τη γεωπολιτική καθώς και με μια μεγαλύτερη πολιτισμική εγγύτητα, αλλά και με τα βαθύτερα ζητήματα της αποικιακής νοοτροπίας που εξακολουθεί να υπάρχει στην Ευρώπη και με τον συστηματικό και βαθιά ριζωμένο ρατσισμό και την ισλαμοφοβία που εντοπίζονται στο μεταναστευτικό σύστημα, την πολιτική και τους πληθυσμούς της Δύσης, όπως τονίζει η Marzena Zukowska.

Αυτό είναι κάτι για το οποίο οι δυτικές κυβερνήσεις θα πρέπει να ανησυχούν έντονα. Όπως είπε η Λία Ζαμόρ, η εικόνα και η εντύπωση που δίνει αυτό στην ΕΕ όσον αφορά τη δημόσια εικόνα είναι απαίσια και μπορεί να διαδραματίσει ρόλο στη μελλοντική γεωπολιτική. Στον σημερινό κόσμο, όπου βλέπουμε μια πιθανή μελλοντική μετακίνηση “αδέσμευτων” χωρών, η επιρροή μέσω της εικόνας και των ορθών πρακτικών μπορεί να είναι κρίσιμη.

Η περίπτωση της Ελλάδας

Μετά την ολοκληρωτική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, περίπου 25.000 Ουκρανοί έλαβαν προσωρινή προστασία στην Ελλάδα, επιτρέποντάς τους πρόσβαση σε διάφορους πόρους, συμπεριλαμβανομένης της στέγασης. Ωστόσο, καθώς υπήρχε ήδη μια σημαντική ουκρανική κοινότητα στην Ελλάδα πριν από την έναρξη του πολέμου, πολλοί από όσους έχουν φτάσει από το 2022 έχουν την τάση να διαμένουν σε φίλους ή συγγενείς αντί για καταλύματα που παρέχονται από το κράτος. 

Οι πρόσφυγες από το Αφγανιστάν αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα: περισσότεροι από 37.000 Αφγανοί υπήκοοι υπέβαλαν αιτήσεις ασύλου πέρυσι (Smith, 2022). Σε αντίθεση με τους Ουκρανούς, οι Αφγανοί τείνουν να έχουν πολύ μεγαλύτερες περιόδους αναμονής πριν τους χορηγηθεί το καθεστώς του πρόσφυγα και δεν τους επιτρέπεται η ίδια άμεση πρόσβαση σε εργασία ή στέγαση. 

Πράγματι, παρά την de facto πολιτική της Ελλάδας να απωθεί τους μετανάστες στα σύνορά της, οι Ουκρανοί πρόσφυγες που φτάνουν στην Ελλάδα έχουν γίνει δεκτοί με μεγαλύτερη γενναιοδωρία τόσο από τα τοπικά μέσα ενημέρωσης όσο και από τη διοίκηση της χώρας (Zafeiropoulos, 2022). Ο Έλληνας υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου δεσμεύτηκε δημόσια για υποστήριξη και ανθρωπιστική βοήθεια σε όσους εγκατέλειπαν την Ουκρανία το 2022, δικαιολογώντας αυτή την υποστήριξη δηλώνοντας ότι οι Ουκρανοί ήταν “πραγματικοί πρόσφυγες”, μια δήλωση χωρίς πραγματική βάση στο διεθνές ή το ενωσιακό δίκαιο, αλλά που φέρνει στο προσκήνιο τη σαφή επιλεκτικότητα της Ευρώπης όσον αφορά την εθνικότητα των προσφύγων που φτάνουν στα σύνορά της (Protonotariou et al 2022).

Αξιοσημείωτο και μεροληπτικό

Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης των προσφύγων. Η υποδοχή των Ουκρανών προσφύγων έγινε με αξιοσημείωτο τρόπο και ενεργοποιήθηκαν πολλές οδηγίες που βοήθησαν την άφιξη και την ένταξή τους στην κοινωνία. Αυτό δείχνει ότι η Ευρώπη διαθέτει τα εργαλεία και την ικανότητα να αντιμετωπίζει τις μεγάλες αφίξεις με πολύ μικρή προειδοποίηση, αλλά χρειάζεται την κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο βάσης για να υποστηρίξει κυβερνήσεις και θεσμούς. 

Για να εξασφαλίσουν αυτήν την υποστήριξη, τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην κάλυψη των συγκρούσεων και της άφιξης των προσφύγων και μπορούν να επηρεάσουν την αφήγηση που έχει η κοινωνία βάσης για τα γεγονότα. Αυτός θα μπορούσε να είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης των διπλών μέτρων και σταθμών που βλέπουμε σήμερα εντός των συνόρων της ΕΕ, τα οποία, εάν συνεχιστούν, θα έχουν αρνητικές μακροπρόθεσμες συνέπειες σε μελλοντικές πιθανές “αδέσμευτες” χώρες. Επομένως, θα είναι ζωτικής σημασίας για την ΕΕ να καταστήσει την υποδοχή των προσφύγων “έναν τομέα όπου η Ευρώπη ηγείται”, σύμφωνα με τον Zamore. Επιπλέον, οι ενέργειες που θα αναληφθούν για την υποδοχή προσφύγων από την Ουκρανία θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα “νέο είδος βάσης” για την ΕΕ και θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν τη δυναμική της. Όπως συνήθως λέγεται, όπου υπάρχει θέληση, υπάρχει και τρόπος.

Ουκρανία Τώρα Στόχος του είναι η ευαισθητοποίηση σε όλη την Ευρώπη σχετικά με τις μετακινήσεις προσφύγων μετά τη μείωση της κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης, με σκοπό την ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων στην επικοινωνία σχετικά με τη μετανάστευση και τη διευκόλυνση της ένταξης των εκτοπισμένων στις τοπικές κοινότητες. Συγκεντρώνει τέσσερις οργανισμούς σε ευρωπαϊκό επίπεδο: Mareena (Σλοβακία), ARCA (Ρουμανία), OCC (Ελλάδα) και OCC (Ισπανία).

Το έργο αυτό συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Erasmus+.

Πηγές

Καπετανόπουλο (2022). Πρόσφυγας καλός... μόνο λευκός, EphSyn, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/334065_prosfygas-kalos-mono-leykos

Πρωτονοταρίου κ.ά. (2022). Ο πόλεμος στην Ουκρανία: οι “πραγματικοί” πρόσφυγες και τα ψέματα της ελληνικής κυβέρνησης, Σολομών, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://wearesolomon.com/mag/focus-area/migration/ukraine-war-the-real-refugees-and-the-lies-of-the-greek-government/ 

Smith (2022). Αφγανοί που έμειναν σε νομικό αδιέξοδο στην Ελλάδα, ενώ ‘πραγματικοί πρόσφυγες’ βοήθησαν στην εγκατάστασή τους, Ο Guardian, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.theguardian.com/global-development/2022/oct/03/afghans-left-in-legal-limbo-greece-while-real-refugees-helped-to-settle

Ζαφειρόπουλος (2022). Οι Ουκρανοί είναι ευπρόσδεκτοι, οι “άλλοι” πρόσφυγες ανεπιθύμητοι, Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.efsyn.gr/ellada/dikaiomata/372865_eyprosdektoi-oi-oykranoi-anepithymitoi-oi-alloi-prosfyges

Ovuorie (2022). Απόδραση από την Ουκρανία: Νιγηριανός φοιτητής ξεκινάει από την αρχή στη Γερμανία, dw.com, διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.dw.com/en/from-nigeria-to-ukraine-to-germany-nigerian-student-resumes-studies/a-63692509 (Πρόσβαση: 29 Νοεμβρίου 2023).