Οι κάτοικοι του καταυλισμού της Νέας Καβάλας: το περιβάλλον τους στη Μέση Ανατολή

Γράφτηκε από τη Σάντρα Διαφέρια, εθελόντρια βραχυπρόθεσμης ESC στο OCC Greece.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στο Open Cultural Center (OCC) στο Πολύκαστρο από τον Οκτώβριο έως τον Νοέμβριο του 2023, συνάντησα αιτούντες άσυλο από διαφορετικά υπόβαθρα και χώρες, όπως το Πακιστάν, το Αφγανιστάν, το Κράτος της Παλαιστίνης και το Ιράν, καθώς και μια σημαντική κοινότητα Κούρδων και Γιαζίντι από τη Συρία και το Ιράκ. Επιπλέον, υπήρχαν υπήκοοι από χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής, συμπεριλαμβανομένων ατόμων από το Σουδάν. Στο Open Cultural Center, ακούγονταν διάφορες γλώσσες, όπως αραβικά, κουρδικά, φαρσί, τουρκικά και γαλλικά. Αυτά τα άτομα συνήθως στοχεύουν να φτάσουν σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ολλανδία, η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς, θεωρώντας την Ελλάδα ως σημείο διέλευσης. Πολλοί έχουν ήδη έναν προορισμό κατά νου όταν αναχωρούν από τις χώρες καταγωγής τους (Αλέξης Γκάτσης, Συντονιστής OCC Ελλάδας, προσωπική επικοινωνία, 2023), αν και τα σχέδια συχνά αλλάζουν κατά τη διέλευση λόγω διαφόρων παρεμβολών και εμποδίων (Schapendonk, 2011). Η μετανάστευση διέλευσης, όπως περιγράφεται από τον Schapendonk (2011), σπάνια είναι ένα απλό ταξίδι, αλλά μάλλον μια διαδικασία ζιγκ-ζαγκ που περιλαμβάνει περιόδους αναμονής και ακινησίας (π.χ. Van Houtum, 2012; Van Houtum & Bueno Lacy, 2019) (Schapendonk & Steel, 2014). Σχεδόν όλοι οι αιτούντες άσυλο εκφράζουν την επιθυμία να εγκαταλείψουν την Ελλάδα μόλις λάβουν άσυλο. Ωστόσο, κάθε χώρα μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος προέλευσης, διέλευσης ή προορισμού σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και για διαφορετικά άτομα (π.χ. Collyer et al., 2012; Collyer & Samers, 2017). Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα άτομα εξετάζουν το ενδεχόμενο να παραμείνουν προσωρινά στην Ελλάδα για να μάθουν τη γλώσσα και να εξοικονομήσουν χρήματα πριν μετακομίσουν σε άλλη χώρα. Η απόφαση να εγκαταλείψουν την Ελλάδα επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες ώθησης-έλξης, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών κινήτρων και των υφιστάμενων δικτύων. Οι περιορισμένες ευκαιρίες εργασίας στην Ελλάδα ωθούν πολλούς να αναζητήσουν ευκαιρίες σε βόρειες χώρες όπου η απασχόληση είναι πιο άφθονη. Επιπλέον, τα άτομα συχνά επιλέγουν συγκεκριμένες χώρες λόγω υπαρχουσών διασυνδέσεων ή της επιθυμίας να επανενωθούν με μέλη της οικογένειάς τους. Είναι ασυνήθιστο για τους αιτούντες άσυλο να ταξιδεύουν σε χώρες όπου δεν έχουν προσωπικές διασυνδέσεις.

Χώρες προέλευσης: μια σύντομη ματιά στη Μέση Ανατολή

“Γεια σας παιδιά, ας ξεκινήσουμε το σημερινό μάθημα με μια ερώτηση: Τι σημαίνει για εσάς η έννοια του ‘σπιτιού’;” Έτσι ξεκίνησα ένα από τα μαθήματά μου με τους πρώην μαθητές μου, όλοι είκοσι ετών, πολλοί από τους οποίους είχαν εγκαταλείψει τις χώρες καταγωγής τους. Μέσα από αυτή την χαλαρή συζήτηση, έγινε φανερό ότι για τον καθένα από αυτούς, το σπίτι συνδεόταν πρωτίστως με την οικογένεια, ακολουθούμενη από τις χώρες καταγωγής τους. Ωστόσο, μια κοινή εμπειρία μεταξύ τους ήταν το τραύμα της βίας - είτε επρόκειτο για τον ήχο βομβών που αντηχούσαν κοντά είτε για την απώλεια φίλων και συγγενών σε αυτό που θα έπρεπε να είναι η ασφάλεια των χωρών καταγωγής τους. Στον καταυλισμό της Νέας Καβάλας, όπου επικρατεί ένα ισχυρό αίσθημα του ανήκειν και της εθνικής ταυτότητας, τα παιδιά συχνά εκφράζουν τη σύνδεσή τους με το σπίτι ζωγραφίζοντας τις σημαίες των αντίστοιχων χωρών τους. Η έννοια του σπιτιού, για αυτά, ανακαλεί αναμνήσεις οικογένειας, φίλων και τους συναισθηματικούς δεσμούς με τις χώρες καταγωγής τους στη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Ωστόσο, ανάμεσα σε αυτές τις εγκάρδιες συνδέσεις, τίθεται ένα πιεστικό ερώτημα: Γιατί οι άνθρωποι εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους, αψηφώντας επικίνδυνες συνθήκες για να αναζητήσουν καταφύγιο στην ΕΕ; Τα κίνητρα πίσω από τη μετανάστευση ποικίλλουν μεταξύ αυτών των δύο ηπείρων. Ενώ οι μετανάστες από τη Μέση Ανατολή φεύγουν λόγω ανησυχιών για την ασφάλεια, η μετανάστευση από την Αφρική οφείλεται κυρίως σε οικονομικούς παράγοντες, παρά περιπτώσεις όπως το Σουδάν, όπου συνεχίζεται μια δεκαετής σύγκρουση. Ένας από τους πρώην μαθητές μου μοιράστηκε μια συγκινητική ιστορία για την απώλεια πολλών φίλων στον αγώνα για την πατρίδα τους.

Εικόνα 1: Χώρες της Μέσης Ανατολής (Wikitravel-The Free Travel Guide, 2023, Μέση Ανατολή – Wikitravel)

Οι χώρες της Μέσης Ανατολής δεν είναι όλες χώρες μεταναστών. Για παράδειγμα, χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Ομάν, τα ΗΑΕ, το Κατάρ και το Κουβέιτ διαθέτουν σημαντικό πλούτο, με αποτέλεσμα την ελάχιστη μετανάστευση από αυτές τις περιοχές. Ωστόσο, παρά την ευημερία τους, έχουν επιλέξει να κλείσουν τα σύνορά τους σε γειτονικούς αιτούντες άσυλο (πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023). Κατά συνέπεια, άτομα από χώρες όπως η Συρία, το Ιράκ και το Ιράν αναζητούν καταφύγιο σε χώρες όπως η Ιορδανία, ο Λίβανος, η Τουρκία ή η Ευρώπη (Κέντρο Προληπτικής Δράσης, 2023). Η απόκτηση βίζας Σένγκεν αποδεικνύεται δύσκολη για αυτές τις εθνικότητες, οδηγώντας πολλούς να εισέλθουν στην ΕΕ με παράτυπα μέσα πριν ζητήσουν άσυλο. Από την άλλη πλευρά, άτομα από χώρες όπως ο Λίβανος συχνά βρίσκουν ευκολότερο να εξασφαλίσουν βίζες Σένγκεν (πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023). Αυτή η απόκλιση στην προσβασιμότητα των βιζών υπογραμμίζει την έμμεση κατηγοριοποίηση των προσφύγων από την ΕΕ είτε ως “αποδεκτοί μετανάστες” είτε ως “ανεπιθύμητοι πολιτικοί αντίπαλοι”, με βάση τη χώρα καταγωγής και την οικονομική τους κατάσταση (Van Houtum & Boedeltje, 2009).

Συρία

Μία από τις χώρες της Μέσης Ανατολής από τις οποίες έχει εγκαταλείψει σημαντικός αριθμός κατοίκων είναι η Συρία, με περίπου 14.000.000 άτομα να έχουν μεταναστεύσει από την έναρξη του εμφυλίου πολέμου το 2011 (πρώην εθελοντής κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023). Ο συριακός εμφύλιος πόλεμος έχει προκαλέσει μια διεθνή ανθρωπιστική κρίση για τους αμάχους. Η σύγκρουση ξεκίνησε όταν οι αντάρτες σχημάτισαν τον Ελεύθερο Συριακό Στρατό (FSA), οδηγώντας σε εκτεταμένη εξέγερση (History.Com Editors, 2018). Αρχικά, ο πόλεμος έφερε αντιμέτωπη την κυβέρνηση Άσαντ - υποστηριζόμενη από τη Ρωσία και το Ιράν - με Σύρους αντάρτες - υποστηριζόμενους από τις Ηνωμένες Πολιτείες και Ευρωπαίους συμμάχους όπως η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιταλία, καθώς και περιφερειακούς παράγοντες όπως η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία, η Ιορδανία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (Center for Preventive Action, 2023). Ωστόσο, η σύγκρουση έγινε ολοένα και πιο περίπλοκη με την πάροδο του χρόνου (History.Com Editors, 2018). Το Ντάες, επίσης γνωστό ως ISIS, εντάχθηκε στον αγώνα κατά του συριακού καθεστώτος (History.Com Editors, 2019), κερδίζοντας εξέχουσα θέση σε όλη την περιοχή το 2013 (History.Com Editors, 2019). Ωστόσο, το Ντάες σταδιακά έχασε την εξουσία στη Συρία, καθώς οι Συριακές Αμυντικές Δυνάμεις (SDF), με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, ανέκτησαν 98% της επικράτειας, συμπεριλαμβανομένης της πόλης Ράκα (Center for Preventive Action, 2023) (πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023).

Επί του παρόντος, ο Σύρος Πρόεδρος Μπασάρ αλ-Άσαντ ελέγχει περίπου το 70% της χώρας. Οι SDF, οι οποίες ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος της βορειοανατολικής Συρίας, εμπλέκονται σε συγκρούσεις με την Τουρκία, η οποία ελέγχει επίσης περιοχές κατά μήκος των βόρειων συνόρων. Εν τω μεταξύ, ένας ανησυχητικός αριθμός 7 στους 10 Σύρους χρειάζεται ανθρωπιστική βοήθεια και υπάρχουν περίπου 5,2 εκατομμύρια Σύριοι πρόσφυγες στην περιοχή (Κέντρο Προληπτικής Δράσης, 2023).

Ιράκ

Ενώ ήμουν στο OCC, πολλά μέλη της κοινότητας προέρχονταν από το Ιράκ, ιδιαίτερα κουρδικής ή/και γιαζίντι εθνικότητας, αρχικά από το βόρειο τμήμα της χώρας. Το Ιράκ είναι ένα ποικιλόμορφο έθνος με διάφορες εθνοτικές ομάδες, συμπεριλαμβανομένων Κούρδων και Μουσουλμάνων. Η χώρα κέρδισε την παγκόσμια προσοχή λόγω της εισβολής υπό την ηγεσία του συνασπισμού των Ηνωμένων Πολιτειών το 2003, υπό το πρίσμα του “πολέμου κατά της τρομοκρατίας”. Αυτή η εισβολή τελικά έφερε το τέλος του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν, εν μέσω ισχυρισμών από ορισμένους αξιωματούχους της κυβέρνησης των ΗΠΑ για σύνδεση μεταξύ του Σαντάμ και της ριζοσπαστικής ισλαμιστικής μαχητικής οργάνωσης Αλ Κάιντα από το 1992 έως το 2003 (Wikipedia, 2024), η οποία ιδρύθηκε από τον Οσάμα μπιν Λάντεν.
Επί του παρόντος, ενώ υπάρχουν ευκαιρίες εργασίας στο Ιράκ, ο κύριος λόγος μετανάστευσης είναι η γενοκτονία του λαού Γιαζίντι από το Νταές, η οποία θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες γενοκτονίες. Παρά ταύτα, οι Κούρδοι τρέφουν την επιθυμία να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, η οποία δεν βρίσκεται στο Ιράκ αλλά στο Κουρδιστάν. Δυστυχώς, η κατάσταση παραμένει επικίνδυνη, ιδιαίτερα στις αστικές περιοχές (πρώην εθελοντής κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023), όπως αποδεικνύεται από τα τραγικά γεγονότα στην πόλη Κότσο, όπου σκοτώθηκαν όλοι οι κάτοικοι (πρώην μαθητής στο OCC, προσωπική επικοινωνία, 2023). Αναμένεται ότι το καλοκαίρι του 2024, ένας σημαντικός αριθμός Γιαζίντι θα επιδιώξει να ταξιδέψει στην ΕΕ (μακροπρόθεσμος εθελοντής στο OCC, προσωπική επικοινωνία 2024).

Αφγανιστάν και Πακιστάν

Οι αιτούντες άσυλο που διαμένουν προσωρινά στο στρατόπεδο της Νέας Καβάλας προέρχονται επίσης από το Αφγανιστάν και το Πακιστάν, και οι δύο ισλαμικές χώρες. Το Αφγανιστάν, που βρίσκεται ανάμεσα στην Κεντρική και τη Νότια Ασία, είναι γνωστό για τον πολυεθνικό πληθυσμό του (Nova Lection, 2021a). Πρόσφατα, έχει σημειωθεί αξιοσημείωτη αύξηση των Αφγανών πολιτών που αναζητούν καταφύγιο στην ΕΕ και σε γειτονικές χώρες, όπως το Πακιστάν, το οποίο ήδη στο παρελθόν φιλοξένησε Αφγανούς πρόσφυγες που γεννήθηκαν στο Πακιστάν ως αντίδραση στα 9 χρόνια του σοβιετικού πολέμου μεταξύ 1979 και 1989 (Nova Lectio, 2021b).

Η έξοδος των Αφγανών πολιτών επιταχύνθηκε τον Αύγουστο του 2021, μετά την κατάληψη της Καμπούλ, της πρωτεύουσας του Αφγανιστάν, από τους Ταλιμπάν και τον έλεγχο του προεδρικού μεγάρου (AFP, 2021). Στη συνέχεια, με το κλείσιμο των πρεσβειών και την αναστολή των διεθνών πτήσεων, οι πολίτες βρέθηκαν αποκλεισμένοι και ανίκανοι να έχουν πρόσβαση σε διπλωματική βοήθεια (πρώην εθελοντής μόνιμος κάτοικος, προσωπική επικοινωνία, 2023).

Κουρδιστάν

Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στο OCC, ένας σημαντικός αριθμός αιτούντων άσυλο που παρακολουθούσαν τα μαθήματά μας προερχόταν από το Κουρδιστάν, μια περιοχή που δεν αναγνωρίζεται επίσημα ως κράτος, η οποία περιλαμβάνει τμήματα της Συρίας, της Τουρκίας, του Ιράν και του Ιράκ. Ο κουρδικός λαός, που αποτελεί μια εθνική ομάδα που διασκορπίζεται σε αυτές τις χώρες, έχει ποικίλες θρησκευτικές πεποιθήσεις. Μερικοί είναι Σουνίτες Μουσουλμάνοι, ενώ άλλοι είναι Χριστιανοί, Γιαζίντι ή άθεοι. Ιστορικά, η πλειοψηφία των Κούρδων ήταν Γιαζίντι, αλλά λόγω των πιέσεων από τους Μουσουλμάνους, αντιμετώπιζαν περιορισμένες επιλογές: να ασπαστούν το Ισλάμ, να πληρώσουν για να ασκήσουν τις πεποιθήσεις τους ή να διακινδυνεύσουν διώξεις και θάνατο. Η δύναμη της μουσουλμανικής πλειοψηφίας σήμαινε ότι οι Κούρδοι άλλων θρησκειών δεν ήταν σε θέση να προσφέρουν σημαντική βοήθεια στους Γιαζίντι, οδηγώντας σε ένα αίσθημα αποξένωσης μεταξύ ορισμένων Γιαζίντι από την κουρδική τους ταυτότητα (πρώην εθελοντής που κατοικεί, προσωπική επικοινωνία, 2023).

“Όταν ήμουν 12 χρονών, είδα έναν άντρα να πυροβολείται μπροστά στα μάτια μου”

(πρώην μόνιμος εθελοντής, προσωπική επικοινωνία, 2023)

Το συριακό έδαφος που κατοικείται από κουρδικό λαό χρησιμεύει ως απόδειξη της ανθεκτικότητας της χώρας, αναδεικνύοντας όχι μόνο μια γη από την οποία έχουν εγκαταλείψει οι άνθρωποι, αλλά και ένα προπύργιο αντοχής, που αποτελεί την επιτομή της Ροζάβα στη Βόρεια Συρία. Εν μέσω μιας δεκαετούς σύγκρουσης, η Ροζάβα έχει καθιερώσει ένα μοντέλο άμεσης δημοκρατίας, διεκδικώντας τον έλεγχο της αυτόνομης περιοχής. Το Κόμμα Δημοκρατικής Ένωσης (PYD) έχει αναλάβει τα ηνία στην Αυτόνομη Περιοχή της Βορειοανατολικής Συρίας (AANES), σηματοδοτώντας έναν θρίαμβο για τον κουρδικό πληθυσμό. Από την επικύρωση της Συνθήκης της Λωζάνης το 1923, η οποία τους άφησε ανιθαγενείς, οι Κούρδοι έχουν υποστεί διώξεις υπό τις πολιτικές της Τουρκίας, της Συρίας, του Ιράν και του Ιράκ. Το AANES έχει αντιμετωπίσει πολλές εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις στην προσπάθειά του για δημοκρατία, αντιμέτωπο με αντίθετες ιδεολογίες και συμφέροντα από βασικούς παράγοντες στον συριακό πόλεμο (Terral A., 2021-2022). Στη Συρία, οι Μονάδες Προστασίας του Λαού (YPG) μάχονται κυρίως ενάντια στο τουρκικό καθεστώς με επικεφαλής τον Ερντογάν, το οποίο επιδιώκει να εκδιώξει τους Κούρδους από τη συνοριακή ζώνη μέσω βομβαρδισμών που στοχεύουν τόσο την περιοχή όσο και τους άμαχους κατοίκους της (The Washington Post, 2019). Αυτή η πραγματικότητα εκφράστηκε με συγκινητικό τρόπο από έναν πρώην μαθητή μου, ο οποίος, παρά το νεαρό της ηλικίας του, έχει ήδη βιώσει σημαντικές δυσκολίες, συμπεριλαμβανομένης της απώλειας μελών της οικογένειάς του και της στερήσεως εκπαιδευτικών ευκαιριών λόγω της κουρδικής του καταγωγής. 

Στο γειτονικό Ιράκ, κατά μήκος των συνόρων με τη Συρία, το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK) έχει αγωνιστεί σθεναρά για τον κουρδικό σκοπό και την προστασία του συρρικνούμενου πληθυσμού των Γιαζίντι. Λειτουργώντας σε διπλό μέτωπο, το PKK αντιμετωπίζει τον τουρκικό στρατό στα δυτικά και την ομάδα του Ισλαμικού Κράτους στα ανατολικά. Το Κουρδικό Επαναστατικό Κίνημα PKK έχει κατηγορήσει την Άγκυρα ότι υποστηρίζει την ομάδα του Ισλαμικού Κράτους (French 24, 2015). 

Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα διακριτικό χαρακτηριστικό διαφόρων κουρδικών κομμάτων και επαναστατικών ομάδων είναι ο εξέχων ρόλος των γυναικών, οι οποίες συμμετέχουν ενεργά τόσο στο πεδίο της μάχης όσο και στις αναδυόμενες πολιτικές δομές, όπως για παράδειγμα οι Κουρδικές Μονάδες Προστασίας Γυναικών (YPJ) (Pendavingh, 2017).

Αφού σκιαγραφήσω την κατάσταση σε διάφορες χώρες από τις οποίες προέρχονται οι αιτούντες άσυλο, το επόμενο άρθρο μου στοχεύει να εμβαθύνει στην Τουρκία, μια βασική χώρα διέλευσης για άτομα που ζητούν άσυλο στην ΕΕ. Ωστόσο, αντί να επικεντρωθώ στη γνωστή Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας, η ανάλυσή μου θα στραφεί στην εξέταση των εμπειριών των μεταναστών κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στην Τουρκία, των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν κατά τη διέλευση προς την Ελλάδα και του νομικού πλαισίου που αφορά τη διεθνή προστασία.

Πόροι

• Agence France-Presse (2021). Χρονολόγιο: η σαρωτική επίθεση των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν. Ο Φύλακας. Ανακτήθηκε απόhttps://www.theguardian.com/world/2021/aug/16/timeline-the-talibans-sweeping-offensive-in-afghanistan
• Διεθνής Αμνηστία (2022). Ιράν: Περισσότεροι από 760.000 άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ζητούν μηχανισμό έρευνας του ΟΗΕ για το Ιράν. Διεθνής Αμνηστία. Ανακτήθηκε από https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/11/iran-more-than-760000-people-around-the-world-calling-for-un-investigative-mechanism-on-iran/
• Κέντρο Προληπτικής Δράσης (2023). Σύγκρουση στη Συρία. Παρακολούθηση παγκόσμιων συγκρούσεων. Ανακτήθηκε από https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-syria
• Collyer M. & Samers M. (2017). Μετανάστευση: Βασικές Ιδέες στη Γεωγραφία. 2η έκδοση. Ράουτλετζ. Τέιλορ και ο όμιλος Francis στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη.
• France 24 (2015). Αποκλειστικό - Μια σπάνια ματιά στο εσωτερικό του κουρδικού επαναστατικού κινήματος PKK, πόλεμος σε όλα τα μέτωπα. Youtube. Ανακτήθηκε από https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=kurdistan%20parties&mid=EA7590DB1A06A88D8BAFEA7590DB1A06A88D8BAF&ajaxhist=0
• Ιστορία. Συντάκτες Com (2018). Συρία. Ιστορία. Επαναπροσπάθεια από https://www.history.com/topics/middle-east/the-history-of-syria
• Ιστορία. Συντάκτες Com (2019). ISIS. Ιστορία. Ανακτήθηκε από https://www.history.com/topics/21st-century/isis
• Nova Lectio (2021a). Αφγανιστάν: storia di una guerra senza fine (Μέρος 1). YouTube. Ανακτήθηκε από https://www.youtube.com/watch?v=gf5SKDOzLP8
• Nova Lectio (2021b). Αφγανιστάν: l'invasione Sovietica e il fallimento americano (Μέρος 2). YouTube. Ανακτήθηκε από https://www.youtube.com/watch?v=sCsIU6CP5go
• Pendavingh (2017). Οι γυναίκες της Ροζάβα. Το Ξετύλιγμα. Νέα που δεν μπορείτε πραγματικά να χρησιμοποιήσετε. Ανακτήθηκε από https://theunravel.com.au/women-of-the-rojava
• Schapendonk J. (2011). Ταραχώδεις τροχιές μεταναστών από την Υποσαχάρια Αφρική που κατευθύνονται βόρεια. Πανεπιστήμιο Radboud.
• Schapendonk J. & Steel G. (2014). Ακολουθώντας τις τροχιές των μεταναστών: Η κινητικότητα/ανεξαρτησία της υποσαχάριας περιοχής
• Αφρικανοί καθ' οδόν προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Χρονικά της Ένωσης Αμερικανών Γεωγράφων, 104:2, 262-270.
• Terral A. (2021-2022). ¿Rojava, una esperanza para la estabilidad de Oriente Próximo; Historia, política interior y relaciones diplomáticas. Εθνικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Champollion
• The Washington Post (2019). Η σύνθετη ιστορία της Τουρκίας και των Κούρδων, εξηγημένη. The Fact Checker. Youtube. Ανακτήθηκε από https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=kurdish%20vs%20turkish&mid=F9959D1CB3A31A962108F9959D1CB3A31A962108&ajaxhist=0
• Van Houtum H. & Boedeltje F. (2009). Η ντροπή της Ευρώπης: Θάνατος στα σύνορα της Ε.Ε. Αντιπόδας. Τόμος 41, τεύχος 2, σελ. 226-230.
• Van Houtum H. & Bueno Lacy R. (2019). ‘Η Ceci nest pas la migration’: αντιμετώπιση της πονηρής χαρτοπολιτικής του χάρτη μετανάστευσης της Frontex. Εκδόσεις EBSCO: Συλλογή ηλεκτρονικών βιβλίων (EBSCOhost).
• Wikipedia (2022). Θάνατος της Mahsa Amini. Βικιπαίδεια.Ανακτήθηκε από https://en.wikipedia.org/wiki/Death_of_Mahsa_AminiWikipedia (2024). Εισβολή στο Ιράκ το 2003. Βικιπαίδεια. Ανακτήθηκε από https://en.wikipedia.org/wiki/2003_invasion_of_Iraq