Παραμελημένοι και Απροστάτευτοι: Η περίπτωση των ασυνόδευτων ανηλίκων μεταναστών στις Καναρίους Νήσους

Ένα άρθρο που έγραψε η Rebecca Rapparini

Τα τελευταία δύο χρόνια, υπήρξε μια σταθερή αύξηση στις αφίξεις ασυνόδευτων παιδιών και εφήβων στις Καναρίους Νήσους¹. Πρόκειται για νέους που έχουν μεταναστεύσει ή έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις χώρες καταγωγής τους χωρίς κάποιον ενήλικα αναφοράς. Η διαδρομή από τα έθνη της Δυτικής Αφρικής προς τα Κανάρια Νησιά, γνωστή ως Καναριακή διαδρομή, είναι μια από τις πιο επικίνδυνες διαδρομές προς την Ευρώπη.

Ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ισπανικό κράτος έχουν χαρακτηρίσει την άφιξη μεταναστών στην Ευρώπη ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης και απειλή. Αυτό έχει προκαλέσει μια απάντηση με βάση την ασφάλεια, η οποία χαρακτηρίζεται από την ενίσχυση των φυσικών συνόρων και της αστυνόμευσης στην περιφέρεια της ΕΕ, όπως τα Κανάρια Νησιά, η οποία έχει οδηγήσει στην παραβίαση της ισότιμης πρόσβασης των μεταναστών στα θεμελιώδη δικαιώματα και σε αξιοπρεπείς, ανθρώπινες συνθήκες υποδοχής.

Η διέλευση των συνόρων και η είσοδος στην Ισπανία, και κατ' επέκταση στην ΕΕ, σημαίνει εισέρχονται σε απομονωμένα κέντρα υποδοχής, τα οποία χαρακτηρίζονται από ένα σύστημα κράτησης και ασφάλειας που συχνά δεν σέβεται τα ελάχιστα πρότυπα. Στην Ισπανία, αυτές οι εγκαταστάσεις είναι γνωστές ως ΚΕΪΤ (Centros de Atención Temporal de Extranjeros, ή Προσωρινά Κέντρα Φροντίδας για Αλλοδαπούς), που χρησιμοποιείται κυρίως για σκοπούς ταυτοποίησης, και CIE (Centros de Internamiento de Extranjeros, ή Κέντρα κράτησης αλλοδαπών υπηκόων); πραγματικά κέντρα κράτησης. Αυτά τα μέρη, σε πολλές περιπτώσεις θέατρα συστηματικής παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν επαρκούν για να καλωσορίσουν τους μετανάστες και τους πρόσφυγες μετά από ένα μακρύ και επικίνδυνο ταξίδι. Η κατάσταση είναι ακόμη πιο σοβαρή όταν πρόκειται για ασυνόδευτους ανηλίκους.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα που εκτίθεται σε ακραίες μορφές βίας, εμπορίας ανθρώπων και σωματικής, ψυχολογικής και σεξουαλικής κακοποίησης πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την άφιξή τους στο έδαφος της ΕΕ. Για τον λόγο αυτό, είναι απαραίτητο να υπάρχει εξειδικευμένο προσωπικό που μπορεί να ταυτοποιεί και να τα συνοδεύει, διασφαλίζοντας την προστασία τους από τη στιγμή της πρώτης άφιξής τους. […] Για την προστασία των παιδιών, πρέπει πρώτα να ταυτοποιηθούν. Η ταυτοποίηση είναι η πύλη προς τις υπόλοιπες εγγυήσεις και τα δικαιώματα που είναι θεμελιώδη για την προάσπιση του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού και τη διασφάλιση της προστασίας του. (Έκθεση: Vulneración de Derechos Humanos en Canarias 2024, 16)

Στις ακτές των Καναρίων Νήσων, το προσωπικό και οι εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού είναι υπεύθυνοι για την υποδοχή των νεοφερμένων, γι' αυτό και πήραμε συνέντευξη από τον επικεφαλής των Πρώτων Βοηθειών Έκτακτης Ανάγκης για τον Μεταναστευτικό Πληθυσμό της επαρχίας Λας Πάλμας. 

Κατά την άφιξή τους, μας λέει, πραγματοποιείται μια πολύ βασική διαδικασία ταξινόμησης, με στόχο τον εντοπισμό των διαφορετικών προφίλ ευαλωτότητας.

Μόλις οι εκτοπισμένοι φτάσουν με βάρκα στις Κανάριες Νήσους, εάν έχουν οποιοδήποτε είδος προβλήματος υγείας, […] αξιολογούνται από νοσοκόμα ή γιατρό και, εάν δεν μπορούν να λάβουν θεραπεία εκεί, αποστέλλονται στα νοσοκομεία αναφοράς σε κάθε νησί. Εάν δεν έχουν κανένα πρόβλημα υγείας, πηγαίνουν στην περιοχή διαμεσολάβησης όπου το πρώτο πράγμα που γίνεται είναι να τους καλωσορίσουν. Δηλαδή, τους λένε σε ποιο νησί έχουν φτάσει, καθώς σε πολλές περιπτώσεις δεν γνωρίζουν τέτοιες λεπτομέρειες. Τους ενημερώνουν επίσης ότι όλα τα ρούχα τους θα αλλάξουν επειδή οι άνθρωποι που φτάνουν στις Κανάριες Νήσους, μεταξύ 95% και 98% της εποχής, είναι εντελώς βρεγμένοι. Όλα τα ρούχα τους αφαιρούνται για να αποφευχθεί η υποθερμία. Τους δίνονται καινούργια ρούχα.

Τους λένε επίσης ότι όλα τα έγγραφά τους, τηλέφωνο, χρήματα, ό,τι υπάρχοντα έχουν, πρέπει να τα φυλάξουν, όπου τους δίνεται μια τσάντα για να μπορούν να έχουν τα δικά τους έγγραφα. Και αργότερα, υπάρχει μια σύντομη συνέντευξη με τους διαμεσολαβητές του Ερυθρού Σταυρού, στην οποία καλύπτουν πολύ βασικά σημεία, όπως: το όνομα του ατόμου, την ηλικία, εάν υπάρχει κάποια οικογενειακή μονάδα στο πλοίο, ώστε η οικογένεια να μην χωριστεί κατά τη διάρκεια της παρέμβασης. Και εκεί τους ρωτούν αν έχουν κάποια χρόνια πάθηση, δηλαδή αν έχουν υψηλό σάκχαρο στο αίμα ή διαβήτη, για να ενημερώσουν τις υπηρεσίες που βρίσκονται επί τόπου, ώστε το άτομο αυτό να παρακολουθείται για να περιοριστούν τυχόν προβλήματα υγείας και στη συνέχεια να μεταβούν σε ένα Κέντρο Ελέγχου Ασθενοφόρων (CATE), όπου παραμένουν για μέγιστο διάστημα 72 ωρών..

Όπως αναφέρεται στην πρόσφατη έκθεση, “Vulneración de Derechos Humanos en Canarias 2024: Infancia migrante y kriminalización” (“Παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα Κανάρια 2024: Παιδιά μεταναστών και ποινικοποίηση”), επιχειρήσεις του Ερυθρού Σταυρού στην ακτή δεν εγγυώνται την παρουσία εξειδικευμένου επαγγελματικού προσωπικού για την εκτέλεση αυτών των διαδικασιών ταυτοποίησης, και μερικές φορές υπάρχει έλλειψη επιλογών διερμηνείας για το άτομο που λαμβάνει βοήθεια ώστε να έχει πρόσβαση σε πληροφορίες στη μητρική του γλώσσα. 

Σε ένα πλαίσιο όπου δεκάδες άτομα φτάνουν ταυτόχρονα, η παρουσία εφήβων, δηλαδή νέων των οποίων η ανηλικότητα δεν είναι εμφανής, αποκρύπτεται ή δεν δηλώνεται, έχει γίνει πραγματική πρόκληση για την ορθή και ακριβή ταυτοποίηση των μη συνοδευόμενων ανηλίκων. Πράγματι, έχουν υπάρξει περιπτώσεις ανηλίκων στις οποίες η αστυνομία φέρεται να αγνόησε την έγκαιρη ταυτοποίηση που πραγματοποίησε το προσωπικό του Ερυθρού Σταυρού στο λιμάνι ή/και τις δηλώσεις των ίδιων των ανηλίκων, με αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να καταγράφονται ως ενήλικες και να αποστέλλονται σε εγκαταστάσεις ενηλίκων. (Έκθεση: Παραβιάσεις Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στις Κανάριες Νήσους 2024, 16-17)

Η διαδικασία αναγνώρισης παιδιών αποτελεί, επομένως, μια κρίσιμη στιγμή για την εξασφάλιση της πρόσβασης στα θεμελιώδη δικαιώματα των παιδιών. Οι ελλείψεις αυτής της διαδικασίας αντικατοπτρίζουν μια προσέγγιση που βασίζεται στην ασφάλεια και την ποινικοποίηση, η οποία στοχεύει στην απανθρωποποίηση του μετανάστη. Τα παιδιά δεν αποτελούν εξαίρεση σε αυτή την πολιτική βίας. 

Αυτές είναι οι ίδιες σκέψεις που προκύπτουν όταν μιλάμε με μια νεαρή ακτιβίστρια από τα Κανάρια Νησιά του κινήματος Solidarity Wheel No Borders for Human Rights (με έδρα τη Μελίγια), η οποία συμμετείχε στις πρώτες αυτοοργανωμένες κινητοποιήσεις με επικεφαλής τους πολίτες στην Τενερίφη από το 2020, οι οποίες αναπτύχθηκαν ενόψει των αυξημένων αφίξεων μεταναστών δια θαλάσσης. Της ζητήσαμε να μας πει για την κατάσταση εντός του CATE, καθώς και εντός των μικρότερων κέντρων.

Ήταν μια χαοτική, απάνθρωπη κατάσταση. Τα κέντρα άνοιξαν γρήγορα, ειδικά για ανηλίκους, και υπήρχε η αίσθηση ότι αντιμετώπιζαν τους ανθρώπους ως μονάδες σε μια αλυσίδα καταστημάτων. Δεν υπήρχε καμία εξατομίκευση ή φροντίδα — οι συμβάσεις δίνονταν σε όποιον μπορούσε να κάνει τη δουλειά φθηνότερα, και οι άνθρωποι υπέφεραν ως αποτέλεσμα.
Τα κρεβάτια ήταν απλώς κουκέτες από καμβά — ούτε καν κανονικά στρώματα — τοποθετημένες στα πιο κρύα μέρη της Τενερίφης. Όταν έβρεχε, όλα μουσκεύονταν. Αν κάποιος έφερνε μια γκαζιέρα για να μαγειρέψει φαγητό, αυτή κατασχόταν. Παίρνονταν επίσης και τηλέφωνα. Ήταν απίστευτα απάνθρωπο.
[…]
Υπήρχαν πάρα πολλοί άνθρωποι και πολύ λίγο προσωπικό. Η προστασία των παιδιών δεν ήταν καθόλου προτεραιότητα.
Θυμάμαι ότι ακόμη και οι διερμηνείς που ήταν στα σκάφη παραπλανούσαν τους νεοαφιχθέντες. Τους έλεγαν πράγματα όπως: “Μην λες ότι είσαι ανήλικος. Αν το πεις, θα κολλήσεις εδώ και δεν θα σου επιτραπεί να εργαστείς”. Τόσοι πολλοί άνθρωποι δήλωναν ότι είναι ενήλικες, ακόμα κι αν ήταν ανήλικοι, απλώς βασιζόμενοι σε αυτή τη συμβουλή — χωρίς να κατανοούν πλήρως τις συνέπειες.
[Μέσα στα μικρότερα κέντρα] το προσωπικό που προσλήφθηκε δεν ήταν κοινωνικοί λειτουργοί ή εκπαιδευτικοί — ήταν κυρίως νέοι άνδρες από εταιρείες security. Αυτό ήταν το προτιμώμενο προφίλ: αμυντικός, όχι ενσυναισθητικός. Δεν υπήρχε καμία έμφαση στην εκπαίδευση ή τη φροντίδα.
[…]
Στα άρρωστα παιδιά στερούνταν ιατρική περίθαλψη. Ήταν βίαιο από κάθε άποψη και ως επί το πλείστον αόρατο στον έξω κόσμο.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, στο Άρθρο 2, περί “μη διάκρισης”, και στο Άρθρο 3, περί “συμφέροντος του παιδιού”, ορίζουν τα εξής:

(Άρθρο 2) Όλα τα παιδιά έχουν τα ίδια δικαιώματα, ανεξάρτητα από το χρώμα του δέρματός τους, τη θρησκεία τους, την καταγωγή τους ή τις πεποιθήσεις των γονιών τους.
(Άρθρο 3) Οποιαδήποτε απόφαση, νόμος ή πολιτική που θα μπορούσε να επηρεάσει ένα παιδί πρέπει να λαμβάνει υπόψη τι είναι καλύτερο για αυτό. (UNCRC, 1989). 

Είναι σαφές ότι όσα συμβαίνουν στα Κανάρια Νησιά, καθώς και σε πολλά άλλα συνοριακά περιβάλλοντα σε όλο τον κόσμο, παραβιάζουν ανοιχτά τα διεθνή, καθώς και τα ευρωπαϊκά, δικαιώματα του ανθρώπου.² και εθνική νομοθεσία³.Αυτό βασίζεται σε ομόφωνη συναίνεση ότι Τα παιδιά, απλώς και μόνο ως τέτοια, θα πρέπει να προστατεύονται ανεξάρτητα από την καταγωγή, την ιθαγένειά τους ή το διοικητικό τους καθεστώς. 

Ωστόσο, στην Ευρώπη, όταν εμπλέκονται έγχρωμα παιδιά μεταναστών, αυτή η συναίνεση φαίνεται να ξεχνιέται. Παρά την κοινωνική και νομοθετική συναίνεση που ορίζει ότι όλα τα παιδιά πρέπει να προστατεύονται ανεξάρτητα από το υπόβαθρό τους, έχει επικρατήσει μια δυσφημιστική, μεροληπτική και ρατσιστική αφήγηση, όπου αυτά τα παιδιά γίνονται διαπραγματευτικά χαρτιά για την εκλογική πολιτική και όπλα που χρησιμοποιούνται σε πολιτικές μάχες μεταξύ κομμάτων και κυβερνήσεων. (Lo Coco, Calderó Delgado & Cucurull 2024, σ.22)

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει μόνο ανθρωπιστική αλλά και ιστορική ευθύνη να καλωσορίσει ανθρώπους που προέρχονται από τις ίδιες τις χώρες που κάποτε αποίκισε, και συνεχίζει να κυριαρχεί και να επηρεάζει μέσω εξαιρετικά εξορυκτικών αποικιακών και ιμπεριαλιστικών πολιτικών.⁴. Αυτή η ευθύνη, όπως έχουμε δει, αγνοείται και αρνείται καθημερινά από βίαιες, ρατσιστικές και ποινικοποιητικές μεταναστευτικές πολιτικές που εφαρμόζονται από τα ευρωπαϊκά κράτη, στο όνομα της “ασφάλειας των συνόρων μας”.

Πρέπει να ληφθούν μακροπρόθεσμα μέτρα για τη συνοδεία των παιδιών μεταναστών, με επίκεντρο το συμφέρον και την ευημερία του παιδιού, διασφαλίζοντας το δικαίωμά του στη σωματική και ψυχική ακεραιότητα, την εκπαίδευση, την υγεία, την ενημέρωση, τη διεθνή προστασία και την πλήρη και αξιοπρεπή ανάπτυξη. Η έλλειψη πολιτικής δράσης και αναγνώρισης των απάνθρωπων συνθηκών στα κέντρα υποδοχής στα Κανάρια Νησιά —μαζί με σαφείς ενδείξεις ότι οι βασικές ανάγκες των παιδιών δεν καλύπτονται— συνιστά παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που πρέπει να αντιμετωπιστεί επειγόντως από το ισπανικό κράτος και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε στο πλαίσιο του CREATE, ενός έργου που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ είναι ένα έργο που στοχεύει στην υποστήριξη ασυνόδευτων ανηλίκων προσφέροντας εξατομικευμένα μαθήματα γλώσσας για να βοηθήσει στην κοινωνική και εργασιακή τους ένταξη.

Η Ρεβέκκα είναι μακροχρόνια εθελόντρια του ESC στο Open Cultural Center. Το πρόγραμμα εθελοντισμού μας χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Ευρωπαϊκού Σώματος Αλληλεγγύης.

1. Το 2024, ο αριθμός των παράτυπων αφίξεων στην Ισπανία αυξήθηκε κατά 6,9% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, φτάνοντας συνολικά τα 47.165 άτομα. Στα Κανάρια Νησιά, σημειώθηκε ιδιαίτερα σημαντική αύξηση 12%, με 34.087 αφίξεις μεταξύ Ιανουαρίου και Οκτωβρίου του ίδιου έτους (Έκθεση: Vulneración de Derechos Humanos en Canarias, 2024). ↩︎
2. Συμβούλιο της Ευρώπης και Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2023. https://www.coe.int/en/web/portal/-/protecting-children-at-europe-s-borders-new-guidance-for-border-officials-and-other-authorities ↩︎
3. Estrategia Estatal de Derechos de la Infancia y la Adolescencia 2023-2030 και Ley Orgánica 8/2021, άρθ. 2.1 ↩︎
4. Ροχάν Σαχ, “Μια Δυτική Αυταπάτη: Αφηγήσεις γύρω από τον Νεοαποικιοκρατία στην Αφρική”, 2024 ↩︎