Ένα νομικά αμφισβητήσιμο πλαίσιο μετανάστευσης: Ελλάδα για την καταπολέμηση των “παράνομων αφίξεων”

Το περασμένο καλοκαίρι επέφερε αρκετές αλλαγές στο μεταναστευτικό πλαίσιο της Ελλάδας. Καθώς το Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση τίθεται σε ισχύ την άνοιξη του 2026, είναι η κατάλληλη στιγμή να εξετάσουμε τις αλλαγές που έχουν καταστήσει την Ελλάδα ένα από τα αυστηρότερα μεταναστευτικά καθεστώτα στην ΕΕ.

Το παρόν άρθρο επικεντρώνεται στην αναστολή ορισμένων διαδικασιών χορήγησης βίζας και στην καθιέρωση ενός νέου καθεστώτος εθελοντικής αναχώρησης, το οποίο συνοδεύεται από την απειλή επιβολής ποινών φυλάκισης, στο πλαίσιο της ολοένα και πιο σκληρής στάσης της Ελλάδας απέναντι στη μετανάστευση και το άσυλο. Το άρθρο αμφισβητεί τους επίσημους ισχυρισμούς των ελληνικών αρχών σχετικά με την αποτελεσματικότητα των μέτρων αυτών και θέτει υπό αμφισβήτηση τον ρόλο της ΕΕ στην έγκριση της εφαρμογής τους.

Η ανάλυση συμπληρώνεται από μια συνέντευξη με την Ελευθερία Δόδη, δικηγόρο ειδικευμένη σε θέματα ασύλου στην οργάνωση «European Lawyers in Lesvos» (ELIL).

Αναστολή έκδοσης βίζας στη θεωρία και στην πράξη;

Τον Ιούλιο του 2025, η ελληνική κυβέρνηση ανέστειλε για 90 ημέρες την καταχώριση αιτήσεων ασύλου για υπηκόους τρίτων χωρών που έφταναν στην Ελλάδα με πλοία που αναχωρούσαν από τη Βόρεια Αφρική. Η αναστολή αυτή έληξε επίσημα στις 14 Οκτωβρίου, αλλά δεν υπάρχει σαφήνεια ως προς τον τρόπο με τον οποίο διεκπεραιώθηκαν οι αιτήσεις θεώρησης κατά τη διάρκεια ή μετά την περίοδο αυτή.

Οι αφιχθέντες επρόκειτο να επιστραφούν στις χώρες καταγωγής ή αναχώρησής τους χωρίς να καταχωρηθούν οι αιτήσεις ασύλου τους. Ωστόσο, σύμφωνα με τη ΜΚΟ Υποστήριξη Προσφύγων Αιγαίου (RSA), ελλείψει οποιουδήποτε σχεδίου απέλασης για την επιστροφή τους, η Ελλάδα τους έθεσε υπό διοικητική κράτηση, κρατώντας τους κυρίως σε κλειστές εγκαταστάσεις χωρίς κουβέρτες, ρούχα ή προϊόντα υγιεινής.

Αντί να αναστείλουν πλήρως τη διαδικασία χορήγησης ασύλου, οι αρχές επέλεξαν να εφαρμόσουν το μέτρο με ασυνέπεια και χωρίς συνοχή. Ορισμένες ημέρες, σε συγκεκριμένες εγκαταστάσεις, επιτρεπόταν σε ορισμένα άτομα συγκεκριμένης εθνικότητας να υποβάλουν αίτηση, ενώ σε άλλα δεν επιτρεπόταν. Εξακολουθεί να υπάρχει σύγχυση ως προς το αν όσοι δεν μπόρεσαν να υποβάλουν αίτηση έχουν πλέον τη δυνατότητα να το πράξουν ή πότε θα μπορούν να το κάνουν.

Αν και το μέτρο της “αναστολής έκδοσης βίζας” δεν εφαρμόστηκε όπως είχε αρχικά ανακοινωθεί, εξακολουθεί να συνεπάγεται μια σειρά παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως η παρεμπόδιση της υποβολής αιτήσεων ασύλου, η κράτηση ατόμων σε κλειστές εγκαταστάσεις χωρίς να καλύπτονται οι βασικές τους ανάγκες, καθώς και η αβεβαιότητα ως προς το αν θα λάβουν ποτέ προστασία ή αν θα απελαθούν.

“Φυλακή ή επιστροφή” στη θεωρία και το “φυλακή ή επιστροφή” στην πράξη;

Εκτός από την αναστολή έκδοσης θεωρήσεων, η ελληνική κυβέρνηση ψήφισε τον Σεπτέμβριο έναν νέο νόμο για τη μετανάστευση ο οποίος, όπως διατύπωσε ο Έλληνας υπουργός Μετανάστευσης Πλεβρής, θεσπίζει ένα “φυλακή ή επιστροφή” σενάριο για τους αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση έχει απορριφθεί. Μεταξύ άλλων μέτρων, ο νόμος μείωσε την προθεσμία εθελοντικής αναχώρησης από 25 σε 14 ημέρες και θέσπισε ποινές φυλάκισης από δύο έως πέντε έτη, καθώς και ελάχιστο πρόστιμο 5.000 ευρώ για όσους παραμένουν στη χώρα.

Δέκα ημέρες μετά την ανακοίνωση, ο νόμος τέθηκε αμέσως σε εφαρμογή. Al Jazeera αναφέρθηκε ότι τρεις Τούρκοι πολίτες καταδικάστηκαν για παράνομη διαμονή και τους επιβλήθηκαν ποινές φυλάκισης και πρόστιμα. Σε συνομιλία της με την Ελευθερία Δόδη σχετικά με το θέμα, η ίδια επισήμανε ότι η τύχη αυτών των ατόμων παραμένει αδιευκρίνιστη, αν και σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες, δύο από τους άνδρες διαπραγματεύτηκαν την επιστροφή τους στην Τουρκία και δεν εισήλθαν στη φυλακή.

Το “καθεστώς φυλάκισης ή επιστροφής” αποτελεί μια ακόμη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: αφήνει τους ανθρώπους να οργανώσουν μόνοι τους την επιστροφή τους μέσα σε ένα αδύνατο χρονικό πλαίσιο και τους ποινικοποιεί όταν αναπόφευκτα δεν μπορούν να φύγουν, ενώ παράλληλα δεν παρέχεται καμία κρατική βοήθεια για την απέλαση και δεν υπάρχει καμία σαφήνεια σχετικά με το τι θα ακολουθήσει μετά τη φυλάκιση ή την επιστροφή.

Τα υποτιθέμενα πλεονεκτήματα του νέου συστήματος στη θεωρία και τα “πλεονεκτήματα” στην πράξη;

Σύμφωνα με τον νέο οργανισμό, το Ελληνικός Δημοσιογράφος, οι ελληνικές αρχές υποστηρίζουν ότι το νέο σύστημα θα ανακουφίσει την πίεση που ασκείται στην Υπηρεσία Ασύλου, την αστυνομία και τα δικαστήρια, κατευθύνοντας τους πόρους προς όσους έχουν “νόμιμες” αιτήσεις.

Όταν όμως εφαρμοστούν στην πράξη, οι ισχυρισμοί αυτοί δεν στέκουν. Ένα σύστημα που έχει σχεδιαστεί για την κράτηση των αιτούντων άσυλο των οποίων η αίτηση έχει απορριφθεί δημιουργεί αναπόφευκτα περισσότερο φόρτο εργασίας για τις αρχές: οι δικαστικές αποφάσεις καθυστερούν, απαιτούνται επιπλέον αστυνομικοί πόροι, και οι άνθρωποι πρέπει να κρατούνται και να εποπτεύονται κάπου. Ο νόμος του Σεπτεμβρίου δεν εισάγει επίσης διατάξεις που να διευκολύνουν ή να απλοποιούν άμεσα τις διαδικασίες για όσους έχουν “νόμιμες” αιτήσεις. Χρησιμοποιώντας την ίδια την ορολογία της κυβέρνησης, αλλά σκεπτόμενοι από λογιστική άποψη, το νέο σύστημα δίνει προτεραιότητα στην τιμωρία όσων έχουν “παράνομες” αιτήσεις, πολύ περισσότερο από τη βελτίωση των διαδικασιών για όσους έχουν “νόμιμες”.

Επιπλέον, το Η εφημερίδα «Greek City Times» επισήμανε Ο Έλληνας πρωθυπουργός Μητσοτάκης υποστήριξε ότι “η αναστολή” ήταν απαραίτητη για να διαταραχθούν τα δίκτυα λαθρομεταναστών. Ωστόσο, αν εξεταστεί σε συνδυασμό με τους νόμους του Σεπτεμβρίου, αυτή η δήλωση είναι δύσκολο να σταθεί: τα μέτρα αυτά δεν διαταράσσουν τη λαθρομετανάστευση, αλλά την ανακατευθύνουν. Οι αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση απορρίφθηκε καθίστανται ευάλωτοι και αναγκάζονται να βασίζονται σε δίκτυα λαθρομεταναστευτικής διακίνησης για να μετακινηθούν από την Ελλάδα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, προτού υποχρεωθούν να αναχωρήσουν εθελοντικά, να τεθούν υπό κράτηση ή να απελαθούν.

Ανεξάρτητα από τα “οφέλη” που επικαλούνται οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι, το νέο σύστημα βασίζεται εξ ολοκλήρου στην αποτροπή της εισόδου ανθρώπων, αγνοώντας τις συνεχιζόμενες και διεθνώς αναγνωρισμένες ανθρωπιστικές κρίσεις, όπως αυτές στο Σουδάν και την Παλαιστίνη. Και όταν τελικά φτάνουν άνθρωποι, το σύστημα είναι εντελώς απροετοίμαστο να προσφέρει οφέλη σε οποιονδήποτε.

Η ΕΕ ως αποτρεπτικός παράγοντας στη θεωρία, αλλά ως καταλυτικός παράγοντας στην πράξη;

Παρότι οι πρόσφατες ενέργειες της Ελλάδας έχουν καταγγελθεί επανειλημμένα στα όργανα της ΕΕ από εθνικές και διεθνείς ΜΚΟ, και παρότι η ίδια η ΕΕ έχει εκφράσει δημοσίως την ανησυχία της, δεν ακολούθησαν συγκεκριμένες συνέπειες για το ελληνικό κράτος. Τότε προκύπτει το ερώτημα: σε ποιο βαθμό επιτρέπεται στην Ελλάδα να πειραματίζεται με μέτρα που μπορεί μια μέρα να γίνουν πολιτική της ΕΕ; Ο ίδιος ο Πλεβρής έχει δηλώσει ότι υπάρχει ενδιαφέρον από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ να υιοθετήσουν το ελληνικό σύστημα.

Ένα άλλο σημείο αφορά το σύστημα “φυλακή ή επιστροφή”, το οποίο περιλαμβάνει επίσης σχέδια για την εισαγωγή ηλεκτρονικών συσκευών παρακολούθησης στον αστράγαλο για τους αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση έχει απορριφθεί και οι οποίοι αντιμετωπίζουν απέλαση. Όπως έχει επισημάνει το Al Jazeera, αυτό απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους, οπότε προκύπτει ένα άλλο ερώτημα: πώς χρηματοδοτούνται αυτές οι πρωτοβουλίες; Μπορεί η Ελλάδα να το καλύψει αποκλειστικά μέσω εθνικών πόρων ή εμπλέκονται και ευρύτερα επίπεδα;

Ένα μέλλον χωρίς αποκλεισμούς για τους μετανάστες στη θεωρία, αλλά στην πράξη;

Η περίπτωση της Ελλάδας δημιουργεί ανησυχητικές προοπτικές για το επόμενο έτος. Το εδαφικό άσυλο αποτυγχάνει εδώ και δεκαετίες να προστατεύσει τους ανθρώπους που βρίσκονται σε κίνδυνο. Τα κράτη πρέπει να αναγνωρίσουν ότι ο περιορισμός αυτού του ήδη ατελούς συστήματος δεν θα λύσει το πρόβλημα. Οι συμπληρωματικές οδοί είναι απαραίτητες για να μειωθεί η παρατεταμένη αβεβαιότητα που βιώνουν οι άνθρωποι που αναζητούν ασφάλεια και για να ανακουφιστεί η πίεση στα εθνικά συστήματα, μια ιδέα που εκφράζεται επίσης από το Κέντρο Μεσογειακής Πολιτικής για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.

Στη συζήτησή μας με την Ελευθερία, μας εξήγησε ότι το νέο ελληνικό σύστημα έχει εφαρμοστεί μέχρι στιγμής με προσοχή, όχι μόνο λόγω των λειτουργικών του ελλείψεων, αλλά και χάρη στη συνεχή πίεση από την κοινωνία των πολιτών. Ελπίζουμε μόνο αυτή η πίεση να συνεχιστεί και να ενταθεί, ώστε να συμβάλει στην ανατροπή της σκληροπυρηνικής στάσης της Ελλάδας, η οποία φαίνεται να εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη, ιδίως μετά την Η πρόσφατη συμφωνία της ΕΕ σχετικά με τα νέα μέτρα επιστροφής μεταναστών, συμπεριλαμβανομένων των διευρυμένων πλαίσια απέλασης καθώς και η εξωτερίκευση της κράτησης, εξελίξεις που, σύμφωνα με τους επικριτές, φέρνουν την πρακτική της ΕΕ πιο κοντά στο μοντέλο της ICE των ΗΠΑ.

Πόροι

Al Jazeera (https://www.aljazeera.com)

Greek Reporter (https://greekreporter.com)

Greek City Times (https://greekcitytimes.com)

Κέντρο Μεσογειακής Πολιτικής για τη Μετανάστευση και το Άσυλο (https://med-ma.eu)

Πλατφόρμα για τη διεθνή συνεργασία σχετικά με τους μετανάστες χωρίς έγγραφα (https://picum.org/blog/)

Υποστήριξη Προσφύγων Αιγαίου (https://rsaegean.org/en/)

Το πρόγραμμα εθελοντισμού μας χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Ευρωπαϊκού Σώματος Αλληλεγγύης. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις ανοικτές θέσεις εργασίας του ΕΣΚ, επισκεφθείτε το σελίδα.