Σήμερα, δύο παιδιά από το Αφγανιστάν που φοιτούν στους χώρους μας εδώ και αρκετά χρόνια γιόρταζαν στους δρόμους της μικρής πόλης Πολύκαστρο. Έτρεξαν προς τους εθελοντές με ανοιχτές αγκάλες φωνάζοντας “Δάσκαλε, πάμε στη Γερμανίαααα!”. Η ατμόσφαιρα ήταν γεμάτη αγκαλιές, ενθάρρυνση και εορτασμό, αλλά ο ενθουσιασμός εξαφανίστηκε σε μια έκφραση νοσταλγίας όταν ένα από αυτά είπε “Θα μας λείψει το OCC”. Αυτή η πρόταση ήταν φορτισμένη με αβεβαιότητα και αναπάντητα ερωτήματα: Πώς θα είναι να αλλάξουν ξανά χώρες; Πώς θα αναδημιουργήσουν οι γονείς τους κάποια αίσθηση σταθερότητας στη ζωή τους; Πώς θα είναι να ξεκινήσουν όλα από την αρχή: να νιώθουν αποπροσανατολισμένοι, να μετακινούνται από το ένα αστυνομικό τμήμα στο άλλο και από το ένα στρατόπεδο προσφύγων στο άλλο χωρίς να γνωρίζουν κανέναν; Αλλά, πάνω απ' όλα, πώς θα είναι να ξεκινήσει ξανά η διαδικασία αίτησης ασύλου σε μια νέα χώρα από την αρχή;
Στην πραγματικότητα, οι τελευταίες εβδομάδες στο Πολύκαστρο ήταν γεμάτες αλλαγές. Πολλές οικογένειες που περίμεναν χρόνια για να ολοκληρώσουν τη διαδικασία ασύλου τους στην Ελλάδα, λαμβάνουν διεθνή προστασία ή καθεστώς πρόσφυγα μαζί με το ταξιδιωτικό τους έγγραφο. Αυτό το τελευταίο λειτουργεί σαν διαβατήριο, αλλά είναι μόνο μια άδεια που τους επιτρέπει να ταξιδέψουν στο εξωτερικό για μέγιστο διάστημα 3 μηνών. Αφού ολοκληρώσουν το αίτημα ασύλου, μπορούν να παραμείνουν νόμιμα στην Ελλάδα. Μετά από 7 χρόνια συνεχούς διαβίωσης σε αυτή τη χώρα, μπορούν επίσης να υποβάλουν αίτηση για υπηκοότητα. Αυτό θα φαινόταν επομένως να είναι το τέλος του εξαντλητικού μεταναστευτικού ταξιδιού, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Είναι απλώς ένα ακόμη βήμα σε μια πορεία γεμάτη προκλήσεις.
Η Ελλάδα δεν δίνει σε αυτούς τους ανθρώπους την ευκαιρία να χτίσουν μια αξιοπρεπή ζωή για τον εαυτό τους: μόλις λάβουν τα έγγραφα, παραμένουν χωρίς καμία μορφή επιδότησης ή βοήθειας και στερούνται τον χώρο τους στον καταυλισμό προσφύγων όπου ζούσαν. Αναμένεται να γίνουν απλοί πολίτες, σαν να έχουν από τη μια μέρα στην άλλη τα εργαλεία για να είναι αυτόνομοι στην Ελλάδα. Μια χώρα όπου μέχρι τότε ζούσαν περιορισμένοι μέσα στα τείχη των καταυλισμών προσφύγων, συχνά σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και χωρίς καμία δυνατότητα χειραφέτησης από την ανθρωπιστική βοήθεια. Αναγνωρίζοντας τη σημασία αυτών των ζητημάτων, η Γαλλία, η Ελβετία και η Γερμανία καλωσορίζουν άτομα που έχουν λάβει έγγραφα για να υποβάλουν εκ νέου αίτηση ασύλου εντός των συνόρων τους. Στην πραγματικότητα, σε αντίθεση με την Ελλάδα, αυτές οι χώρες συνεχίζουν να υποστηρίζουν άτομα μετά την απόκτηση του καθεστώτος του πρόσφυγα, μέχρι να βρουν μια εργασία που τους επιτρέπει να ανταπεξέλθουν στα έξοδα της ζωής τους.
Αυτό ωθεί τις οικογένειες να κάνουν ένα ακόμη μεγάλο βήμα: να μετακομίσουν σε μία από αυτές τις χώρες, εγκαταλείποντας τα ελληνικά τους έγγραφα και ξεκινώντας από την αρχή τη μακρά και επίπονη διαδικασία αίτησης ασύλου. Αυτό περιλαμβάνει τη διέλευση από τις μακριές και εξαντλητικές συνεντεύξεις που ανοίγουν ξανά παλιές πληγές και τραύματα και συχνά διεξάγονται σε ατμόσφαιρα δυσπιστίας. Αυτή τη φορά θα πρέπει να ανατρέξουν στους λόγους που τους οδήγησαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους, προσθέτοντας εκείνους που τους ώθησαν να εγκαταλείψουν την Ελλάδα, προκειμένου να αποδείξουν ότι μπορούν να δικαιούνται διεθνή προστασία από αυτή τη νέα χώρα.
Έχοντας εκτεθεί σε αυτή την πραγματικότητα, αρχίσαμε να μιλάμε με οικογένειες που επρόκειτο να φύγουν ή που είχαν ήδη φτάσει στον νέο τους προορισμό. Ανάλογα με το κάθε άτομο και την ηλικία του, τα συναισθήματά τους για την αναχώρηση διαφέρουν. Γενικεύοντας, για τους ενήλικες η επίτευξη ενός στόχου που περίμεναν χρόνια είναι ως επί το πλείστον ανακουφιστική. Ενώ για τα παιδιά, ο φόβος της μετακόμισης και η θλίψη για την αποχώρηση από τους φίλους τους είναι κυρίαρχα. Για τους εφήβους, αντιλαμβανόμαστε ανάμεικτα συναισθήματα: ανακούφιση που μπορούν να κάνουν ένα βήμα μπροστά και, από την άλλη πλευρά, νευρικότητα και φόβο να αντιμετωπίσουν μια νέα πραγματικότητα και να περάσουν ξανά από τη διαδικασία.
Επανεκκίνηση σε Γερμανία και Γαλλία
Όσον αφορά το ποιος έχει ήδη φύγει από την Ελλάδα, είχαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε με τη Shakiba* και τη Sana*, δύο 19χρονες γυναίκες από το Αφγανιστάν, και τον Ali*, έναν 28χρονο άνδρα από τη Συρία. Βρίσκονται τώρα στη Γερμανία και τη Γαλλία, αντίστοιχα.
Σακίμπα: “Το μόνο πράγμα που μου δημιουργεί μια διαφορετική αίσθηση μεταξύ Ελλάδας και εδώ είναι περισσότερο η ελπίδα για το μέλλον μου, δηλαδή οι σπουδές και η δουλειά”
Η Shakiba πέρασε 3 χρόνια στον καταυλισμό της Νέας Καβάλας – δίπλα στο Πολύκαστρο – με την οικογένειά της και βρίσκονται στη Γερμανία εδώ και 4 μήνες. Η Sana έφυγε από τη Νέα Καβάλα με τη μητέρα της μόλις πριν από ένα μήνα. Οι δύο γυναίκες μας εξήγησαν τι συμβαίνει όταν φτάνουν στη Γερμανία, βασισμένες στις δικές τους εμπειρίες: είτε σε σιδηροδρομικό σταθμό είτε σε αεροδρόμιο, η αστυνομία τις σταματά και τις ρωτάει αν απλώς περνούν ή αν θέλουν να μείνουν. Όταν εκφράζουν την πρόθεσή τους να ζητήσουν διεθνή προστασία (ή αναγνώριση καθεστώτος πρόσφυγα), ως déjà vu ξεκινά η διαδικασία: η αστυνομία αφαιρεί τα ελληνικά έγγραφα, τα δακτυλικά αποτυπώματα και εξετάζει κάθε λεπτομέρεια σχετικά με αυτές. Και οι δύο μας είπαν ότι πέρασαν πολλές ώρες με την αστυνομία.
Για παράδειγμα, η οικογένεια της Shakiba είχε κολλήσει στον σταθμό του Schwerin από τις 2 έως τις 11 μ.μ., ενώ η Sana και η μητέρα της ήταν στο Αμβούργο από τις 10 π.μ. έως τις 11 μ.μ. Στη συνέχεια, συνοδεύτηκαν σε έναν καταυλισμό προσφύγων, ανάλογα με τη διαθεσιμότητα. Η Shakiba καταγράφηκε αμέσως σε έναν καταυλισμό 170 χλμ. από το Schwerin, ενώ η Sana και η μητέρα της περίμεναν να τοποθετηθούν σε έναν καταυλισμό και μεταφέρθηκαν σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου στο Μόναχο, μεταξύ άλλων αιτούντων άσυλο που έφτασαν στη Γερμανία την ίδια στιγμή. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αναμονής, η Sana περιέγραψε πώς περνάει τις μέρες της: στο λόμπι του ξενοδοχείου, κάνοντας βόλτες και προσπαθώντας να μάθει γερμανικά στο YouTube.
Παρόλο που η Shakiba βρίσκεται στη Γερμανία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, εξακολουθεί να περιμένει. Στην περίπτωσή της, περιμένει να ενταχθεί στο σχολικό σύστημα ή να μπορέσει να παρακολουθήσει μαθήματα γερμανικής γλώσσας. Για όσους είναι κάτω των 18 ετών (όπως τα 3 αδέρφια της), η ένταξη στη δημόσια εκπαίδευση είναι άμεση. Έτσι, εν τω μεταξύ, όπως και η Sana, η Shakiba μελετά από το Youtube. Η οικογένειά της έχει ήδη πάρει συνέντευξη για τη ζωή τους στην Ελλάδα και τώρα περιμένει να ερωτηθεί για όσα βίωσαν σε όλη τους τη ζωή πριν φτάσουν στην Ελλάδα. Μιλώντας με τη Shakiba, παρατήρησε την αισιοδοξία μας σχετικά με τον χρόνο αναμονής και εξήγησε ότι δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε πόσο καιρό θα πρέπει να περιμένουν. Πιθανώς χρόνια. Για παράδειγμα, η οικογένεια που ζει δίπλα τους στο στρατόπεδο προσφύγων περιμένει εδώ και 2 χρόνια.
Η επικοινωνία με ανθρώπους που ακολουθούν ή έχουν ακολουθήσει αυτό το μονοπάτι μας ευαισθητοποιεί σχετικά με το πόσα χρόνια της ζωής τους περνούν σε ατελείωτη αναμονή για πολιτικές αποφάσεις και γραφειοκρατικές διαδικασίες. Και σε μια συνεχή κατάσταση αβεβαιότητας και αστάθειας. Χρόνια κρίσιμα για την ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων περνούν χωρίς να μπορούν να ακολουθήσουν μια συνεχή σχολική πορεία, να καλλιεργήσουν ένα πάθος ή χόμπι και να υφάνουν σταθερές και διαρκείς σχέσεις.
Όταν ρωτήσαμε τη Shakiba αν η Γερμανία ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες της, απάντησε “ναι“ και στη συνέχεια πρόσθεσε: “Δεν μπορώ να πω ότι όταν φτάσαμε εδώ η κατάσταση ήταν τέλεια. Ναι, ήταν λίγο καλύτερα από ό,τι στην Ελλάδα, αλλά παντού υπάρχουν διαφορετικές δυσκολίες που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. Το μόνο πράγμα που έχει διαφορετική αίσθηση μεταξύ Ελλάδας και εδώ είναι περισσότερο η ελπίδα για το μέλλον μου, εννοώ οι σπουδές και η εργασία”. Τόσο η ίδια όσο και η Sana θεωρούν τους εαυτούς τους τυχερούς που έφυγαν από την Ελλάδα. Ωστόσο, μας είπαν πόσο εξαντλητικό ήταν κάθε φορά να πρέπει να μετακομίζουν. Κάθε φορά που άρχιζαν να συνηθίζουν να βρίσκονται σε ένα μέρος, έπρεπε να φύγουν ξανά σε μια άλλη χώρα όπου όλα είναι διαφορετικά: οι νόμοι που τους επηρεάζουν, η γλώσσα, το κλίμα κ.λπ. Και κάθε φορά, για άλλη μια φορά πρέπει να περιμένουν χρόνια για μια πραγματική ευκαιρία να χτίσουν μια σταθερή και αξιοπρεπή ζωή που πρέπει να έχει κάθε άνθρωπος.
Όταν ρωτήσαμε τον Άλι ποιο ήταν το πιο πολύτιμο πράγμα σε όλα αυτά, απάντησε “φίλοι μου”.
Ο Άλι, ο οποίος μετά από 3 χρόνια στην Ελλάδα βρίσκεται στη Νίκαια για 8 μήνες, μας μίλησε για μια παρόμοια εμπειρία των δύο γυναικών. Ωστόσο, η κύρια διαφορά από τη Γερμανία είναι ότι δεν υπάρχουν καταυλισμοί προσφύγων στη Γαλλία. Οι αιτούντες άσυλο βοηθούνται από την κοινωνία των πολιτών (ΜΚΟ) και όχι από τις κυβερνητικές αρχές. Στην βιντεοκλήση με τον Άλι, μπορέσαμε να ρίξουμε μια ματιά στο σπίτι όπου ζει. Εξήγησε ότι υπάρχουν πολλές ΜΚΟ που ασχολούνται με την εύρεση στέγασης για νέους σε σπίτια γαλλικών οικογενειών που είναι πρόθυμες να βοηθήσουν. Περιμένει επίσης να ολοκληρωθεί η διαδικασία αίτησης ασύλου. Του αρέσει η Γαλλία και νιώθει περισσότερο αποδεκτός εκεί παρά στην Ελλάδα, επειδή η κοινωνία είναι πολυπολιτισμική. Ακούγοντας την ιστορία του - το μεταναστευτικό του ταξίδι ξεκίνησε το 2014 και πέρασε από τη Συρία, την Ιορδανία, την Τουρκία και την Ελλάδα - συνειδητοποιήσαμε ότι όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να ζουν μέρα με τη μέρα, η βοήθεια ενός έμπιστου ατόμου μπορεί να αλλάξει τη ζωή τους. Πράγματι, όταν τον ρωτήσαμε ποιο ήταν το πιο πολύτιμο πράγμα ενώ περνούσε από όλα αυτά, απάντησε “φίλοι μου”. Συγκεκριμένα, το κοινωνικό δίκτυο είναι ένα κανάλι για τη ροή ζωτικών πληροφοριών και υποστήριξης, είναι ένα ουσιαστικό στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη για την κατανόηση των διαδρομών και των επιπτώσεων της ζωής των μεταναστών. Επίσης, η Shakiba το επιβεβαίωσε αυτό όταν τη ρωτήσαμε αν στη Γερμανία υπήρχε κάτι απροσδόκητο ή απογοητευτικό για εκείνη: ’Για εμάς, δεν υπήρξε κανένα απροσδόκητο πράγμα ή κατάσταση, επειδή, μιλώντας με ανθρώπους που γνωρίζουμε, γνωρίζαμε όλες τις συνθήκες των προσφύγων εδώ, ίσως όχι όλες, αλλά τουλάχιστον τις μισές“.
Από πολιτική άποψη, αυτές οι ιστορίες δείχνουν πόσο η νομοθεσία που παρέχει ένα ισχυρό σύστημα υποδοχής και ένταξης μπορεί να επηρεάσει τις ανθρώπινες ζωές και τις μεταναστευτικές οδούς. Επίσης, αποκαλύπτουν τη διαφορά μεταξύ μιας επίσημης και μιας ουσιαστικής αναγνώρισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πράγματι, είναι αλήθεια ότι η Ελλάδα χορηγεί στους πρόσφυγες το δικαίωμα ασύλου, αλλά στη συνέχεια δεν τους επιτρέπει να επωφεληθούν από αυτό το δικαίωμα.
Τέλος, υπάρχει μια φράση της συγγραφέα Warsan Shire που θα πρέπει να έχουμε κατά νου όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε τις ριψοκίνδυνες επιλογές των μεταναστών και το θάρρος τους να ξεκινούν ξανά και ξανά, χωρίς καν να γνωρίζουν αν αυτό θα οδηγήσει σε μια θετική απόφαση: “κανείς δεν βάζει τα παιδιά του σε μια βάρκα εκτός αν η θάλασσα είναι ασφαλέστερη από τη στεριά”.
*Τα ονόματα άλλαξαν για λόγους προστασίας.
