Ένα άρθρο που έγραψε η Rebecca Rapparini
Επικοινωνία με το πρίσμα του φύλου: γιατί είναι απαραίτητη;
Όταν ακούμε για κάποιον που μεταναστεύει, συχνά σκεφτόμαστε έναν άνδρα. Όταν στα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζονται εικόνες υπερπλήρων σκαφών που βυθίζονται στη θάλασσα, τα άτομα που απεικονίζονται τείνουν να είναι κυρίως άνδρες. Οι γυναίκες, όταν απεικονίζονται, αποτελούν συχνά την εξαίρεση, εμφανιζόμενες ως θύματα ή παθητικές φιγούρες. Για να αντιμετωπιστεί αυτό στιγματιστική και αορατοποιητική αφήγηση, είναι ζωτικής σημασίας να αναπτυχθεί μια επικοινωνιακή προσέγγιση ικανή να συμπεριλάβει τις φωνές των μεταναστριών, υπερβαίνοντας τις πατερναλιστικές και αποικιακές λογικές. Η εφαρμογή μιας συμπεριληπτική και φεμινιστική προσέγγιση στην επικοινωνία φαίνεται ολοένα και πιο επείγον για τους δημοσιογράφους και τις κοινωνικές οργανώσεις που εργάζονται με άτομα που βρίσκονται σε κίνηση.
Η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης: πίσω στη δεκαετία του '60
Μέρος του προβλήματος έγκειται στη γενική έλλειψη επίγνωσης ενός φαινομένου που εμφανίζεται παγκοσμίως εδώ και αρκετό καιρό: η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης. Το 1960, οι γυναίκες αποτελούσαν ήδη σχεδόν 471% όλων των διεθνών μεταναστών, αριθμός που αυξήθηκε κατά μόλις δύο ποσοστιαίες μονάδες τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες (UN-INSTRAW, 2009). Ενώ ορισμένες περιοχές έχουν βιώσει μια σαφή γυναικεία αύξηση των μεταναστευτικών ροών, η πιο σημαντική μετατόπιση τις τελευταίες δεκαετίες δεν ήταν η αριθμός των γυναικών που μεταναστεύουν, αλλά το φύση της μετανάστευσής τους.
Όλο και περισσότερο, οι γυναίκες μεταναστεύουν ανεξάρτητα σε αναζήτηση εργασίας και όχι ως εξαρτώμενα μέλη που συνοδεύουν ή ενώνουν τις δυνάμεις τους με τους συζύγους τους στο εξωτερικό. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις αλλαγές στην παγκόσμια αγορά εργασίας. Οι πλούσιες χώρες με γηράσκοντα πληθυσμό αλλά αδύναμες πολιτικές κοινωνικής φροντίδας αντιμετωπίζουν αυξανόμενη ζήτηση για γυναίκες φροντιστές χαμηλού κόστους (UN-INSTRAW, 2009).
Παρόλο που οι γυναίκες ανέκαθεν μετανάστευαν, για μεγάλο χρονικό διάστημα οι μελέτες επικεντρώνονταν μόνο στους άνδρες, θεωρώντας τους ως “πρωτογενείς” μετανάστες, αγνοώντας την κύρια παρουσία των γυναικών (“δευτερογενείς” μετανάστες). Ακριβώς η επιμονή αυτού του μοντέλο που ενισχύει την έννοια των γυναικών ως παθητικών και εξαρτημένων οπαδών, των οποίων ο ρόλος, αν υπάρχει, είναι λιγότερο σημαντικός (Παλούμπο, 2011).
Κυρίαρχες αναπαραστάσεις και ουσιοκρατία
Οι κυρίαρχες απεικονίσεις των γυναικών μεταναστριών εμπίπτουν σε ένα (ή πολλαπλά) αρχέτυπα:
ως θύμα, και ως εκ τούτου ευάλωτο·;
ως εργαζόμενη στο σεξ, επομένως κοινωνικά στιγματισμένη και άξια “ντροπής”·;
ή ως μητέρα, επομένως για να προστατευτεί και να σωθεί.
Οι αναπαραστάσεις που περιγράφονται παραπάνω ευθυγραμμίζονται με συγκεκριμένες πολιτικές ατζέντες, εργαλειοποιώντας τις εμπειρίες των μεταναστριών ώστε να ταιριάζουν σε απλουστευτικούς κυρίαρχους λόγους σχετικά με τη μετανάστευση. Η μη συζήτηση για τις μετανάστριες —καθιστώντας τες αόρατες— ή η υποβάθμισή τους σε κατηγορίες δεν είναι συμπτωματική, αλλά μάλλον μια σκόπιμη επιλογή που αντανακλά το παγκόσμιο πατριαρχικό παράδειγμα που απλοποιεί και περιθωριοποιεί τις εμπειρίες των μεταναστριών.
Η αναγωγή των ατόμων σε μεμονωμένα χαρακτηριστικά είναι ένας μηχανισμός γνωστός ως ουσιοκρατία, όπου οι πολυπλοκότητες της ανθρώπινης εμπειρίας και ταυτότητας αγνοούνται και τα άτομα ορίζονται από ένα χαρακτηριστικό (Grosz, 1990). Στη μετανάστευση, αυτό συχνά σημαίνει ότι τα άτομα ορίζονται αποκλειστικά με βάση την ιδιότητά τους ως μετανάστες, παραβλέποντας την ποικιλομορφία εντός των μεταναστευτικών κοινοτήτων. Αυτή η υπεραπλούστευση τροφοδοτεί στερεότυπα, ενισχύει τις διακρίσεις και υποστηρίζει άνισες δομές εξουσίας.
Οι μετανάστριες αντιμετωπίζουν αυτό το ζήτημα ακόμη πιο έντονα λόγω των αλληλεπικαλυπτόμενων επιπέδων διακρίσεων. Συχνά απεικονίζονται μέσω έμφυλων στερεοτύπων, κυρίως ως παθητικές φιγούρες συνδεδεμένες με οικογενειακούς ρόλους όπως μητέρες ή σύζυγοι. Τέτοιες απεικονίσεις αγνοούν την ανεξαρτησία και την ανθεκτικότητα πολλών μεταναστριών, διαστρεβλώνοντας τις ιστορίες τους και αρνούμενοι την αντιπροσωπεία τους στην εμπειρία της μετανάστευσης.
Μια σημαντική συνέπεια του ουσιοκρατίας είναι η διαδικασία του εξαπάτηση. Οι μετανάστριες συχνά απεικονίζονται ως ανίσχυρες, εξαρτημένες, ευάλωτες και σε συνεχή ανάγκη διάσωσης. Αυτή η δυναμική επιδεινώνεται περαιτέρω από ηθικοποίηση, όπου οι γυναίκες —ειδικά εκείνες στη βιομηχανία του σεξ— θεωρούνται ταυτόχρονα θύματα και αντικείμενα κοινωνικής ντροπής.
Αυτή η μονοδιάστατη απεικόνιση συσκοτίζει το λεπτή δράση και ανθεκτικότητα που συχνά χαρακτηρίζουν τις εμπειρίες μετανάστευσης των γυναικών. Παρόλο που η βία και η εκμετάλλευση αποτελούν πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν πολλές μετανάστριες, η παρουσίασή τους αποκλειστικά ως θύματα διαγράφει άλλες πτυχές των εμπειριών τους, συμπεριλαμβανομένης της ανθεκτικότητάς τους στην αντιμετώπιση αυτών των αντιξοοτήτων.
Αυτές οι σκέψεις, και κυρίως τα κενά, οδήγησαν στη δημιουργία του οδηγού. ‘Επικοινωνία με γνώμονα το φύλο για οργανισμούς που εργάζονται στον τομέα της μετανάστευσης’, με στόχο να αφήσουμε πίσω μας τον ουσιοκτονισμό και τη θυματοποίηση.
Ένας ολοκληρωμένος, συμπεριληπτικός και φεμινιστικός οδηγός: Μεθοδολογία Stories4All
Αυτός ο οδηγός αναπτύχθηκε ως προϊόν συνεργασίας μεταξύ Open Cultural Center και Γεμάγια Ρεβίστα, υπό το πρόσχημα του έργου Erasmus+ Stories4All.
Ο κύριος στόχος του έργου ήταν η ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών σε συμμετοχική, ευαίσθητη ως προς το φύλο και χωρίς αποκλεισμούς επικοινωνία σχετικά με τη μετανάστευση, τόσο εντός των συμμετεχόντων οργανισμών όσο και ευρύτερα. Οι ελλείψεις και οι διαστρεβλωμένες αναπαραστάσεις που συζητήθηκαν παραπάνω υπογραμμίζουν την επιτακτική ανάγκη για μια μεθοδολογία για την διερεύνηση των συμπεριληπτικών πρακτικών και αφηγήσεων των μεταναστριών.
Αντιμέτωποι με αυτά τα ερωτήματα, η καταλληλότερη προσέγγιση θεωρήθηκε η φεμινιστική μεθοδολογία. Επιλεγμένο για την εστίασή του στις ανισότητες των φύλων, δίνει έμφαση στη δημιουργία μετασχηματιστικών λόγων, στην αναγνώριση της διαθεματικότητας και των πολλαπλών καταπιέσεων που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες εν κινήσει, και, τέλος, στην πρακτική της αναστοχαστικότητας, η οποία απαιτεί από τους ερευνητές να αξιολογήσουν κριτικά τον δικό τους ρόλο και θέση. Προωθεί επίσης τη συμμετοχή και την ένταξη των κοινοτήτων που εμπλέκονται στην έρευνα.
Τελικές σκέψεις: φεμινισμός χωρίς σύνορα
‘Η ’επικοινωνία με το πρίσμα του φύλου» αποτελεί επομένως ένα παράδειγμα καλής πρακτικής για τους οργανισμούς που εργάζονται στον τομέα της μετανάστευσης, καθώς πηγάζει από την κοινή ανάγκη των εργαζομένων σε ΜΚΟ να αναπτύξουν μεθόδους επικοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς. Η μεθοδολογία περιλαμβάνει αρκετές βασικές συστάσεις:
- τα άτομα θα πρέπει να θεωρούνται δημιουργοί και όχι υποκείμενα·;
- η ευαλωτότητα θα πρέπει να αναγνωρίζεται, αλλά όχι να αποτελεί κεντρικό στοιχείο·;
- δημιουργήστε μια ασφαλή, δίκαιη και μη επικριτική ατμόσφαιρα·;
- υπογραμμίστε την ελεύθερη επιλογή συμμετοχής ή μη· χρησιμοποιήστε μετάφραση και πολιτισμική διαμεσολάβηση, εάν είναι απαραίτητο·;
- να είστε ενσυναισθητικοί και να δείχνετε σεβασμό για την απόφαση·;
- αποφύγετε την άσκηση πίεσης σε άτομα· προσφέρετε εναλλακτικές λύσεις αντί της συμμετοχής και αναγνωρίστε τους λόγους της άρνησης.
Ένας βασικός πυλώνας είναι αναμφίβολα η σημασία της λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτισμικές διαφορές χωρίς να εμποδίζεται η συνεργασία. Αυτή η ιδέα συνάδει με το έργο του Chandra Mohanty. φεμινισμός χωρίς σύνορα (2003), ένα πλαίσιο που δεν υποστηρίζει έναν φεμινισμό χωρίς σύνορα αυτό καθαυτό, αλλά σε έναν πιο εκτεταμένο και συμπεριληπτικό φεμινισμό που παραμένει προσεκτικός στα σύνορα, μαθαίνοντας παράλληλα να τα ξεπερνά.
Αυτό που θα πρέπει να υιοθετήσουμε, και από αφηγηματικής άποψης, είναι ένα όραμα αλληλεγγύη, η οποία εστιάζει όχι μόνο στις διασταυρώσεις της φυλής, της τάξης, του φύλου, του έθνους και της σεξουαλικότητας σε διαφορετικές κοινότητες γυναικών, αλλά και στην αμοιβαιότητα και την πολυπλοκότητα (Mohanty, 2003). Μόνο ασπαζόμενοι ένα όραμα που αναγνωρίζει τις διαφορές όσο και τα κοινά σημεία θα είναι δυνατό να τεθούν τα θεμέλια για μια αλλαγή προοπτικής που θα περιλαμβάνει και θα ενδυναμώνει τις φωνές ‘στο περιθώριο’. Σύμφωνα με αυτόν τον προβληματισμό, πρέπει να αρχίσουμε να αμφισβητούμε τι εννοούμε με τον όρο ‘το κέντρο’.
Για πρακτικές συμβουλές σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής αυτών των καλών πρακτικών σχετικά με την επικοινωνία σχετικά με τις μετανάστριες, μπορείτε να αποκτήσετε πρόσβαση στο πλήρης οδηγός εδώ.
Το Stories4All είναι ένα έργο Erasmus+ που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Συγκεντρώνει 3 εταίρους σε 2 χώρες της ΕΕ: Open Cultural Center Ισπανία, Open Cultural Center Ελλάδα και Yemayá Revista. Μπορείτε να μάθετε περισσότερα για όλα τα ευρωπαϊκά μας έργα, επισκεπτόμενοι την ιστοσελίδα η σελίδα μας στην Ευρώπη.
